Мәдениет. Ғылым. Білім.
Мәдениет, ғылым және білім: 1990-жылдардағы рухани жаңғыру
1990-жылдары өнер мен әдебиет идеологиялық қысымнан біртіндеп босай бастады. Қоғамда өткен тарихқа, тарихи тұлғаларға қызығушылық күшейіп, жеке адамға табыну кезеңінің ақиқатын тануға ұмтылыс пайда болды. Бұл үрдіс мәдениет пен білім кеңістігінде жаңа тақырыптардың көтерілуіне, бұрын жабық болған мәселелердің ашық талқылануына жол ашты.
Әдебиет пен театрдағы бетбұрыс
Қазақ халқының ауыр тағдырын, тарихи қасіреттерді және қоғамдық қайшылықтарды терең бейнелеген күрделі туындылардың авторлары қатарында Ә. Кекілбаев, І. Есенберлин, С. Жүнісов, М. Мағауин және басқа да қаламгерлер аталды.
Айтыс дәстүрінің жаңғыруы
Халықтың өнер-айтас дәстүрін жаңғыртуда М. Көкенов, Ә. Беркенова, Қ. Әбілов секілді ақындардың еңбегі ерекше болды.
Театр сахнасындағы жаңалықтар
- Алматы жасөспірімдер театры Ш. Нұртазаның «Сталинге хат» пьесасын қойды.
- М. Әуезов атындағы театр Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» пьесасын сахналады.
Осы кезеңде өнер қайраткерлерінің қатары жаңа, таңдаулы есімдермен толықты. Сонымен қатар 1980-жылдардың соңында ұлттық киноға өзіндік көркем ойы бар режиссерлердің жаңа ұрпағы келді.
Ұлттық кино: жаңа буынның келуі
Шығармашылық қолтаңбасымен қатар әлеуметтік күйзелістерді ашық көрсеткен фильмдер мен авторлар көпшілік назарын аударды:
- «Соңғы аялдама» — режиссері С. Апырымов.
- «Адамдар арасындағы бөлтірік» — Т. Теменов.
- «Бейбарыс сұлтан» — Ф. Мансұров.
Тіл мәселесі: дағдарыс және қоғамдық талқылау
Ең күрделі мәселе
Ең өзекті проблемалардың бірі — қазақ және өзге ұлт тілдерін дамыту қажеттілігі болды. Қазақ тілінің жағдайы сын көтермейтін дағдарысқа ұшырады.
- Қалыпты жағдайда дамыған тіл қоғамда шамамен 80 функция атқарса, қазақ тілі бар болғаны 10 түрлі функцияда ғана қолданылды.
- Қазақ тілі іс қағаздарын жүргізуден шеттетілді.
- Қала жастарының бір бөлігі ана тілінде еркін сөйлей алмайтын деңгейге жетті.
Қоғамды жаңарту жағдайында мұндай келеңсіз құбылыстарды ашық талқыға салу мүмкіндігі туды. «Тіл туралы заңның» жобасы жарияланып, жұртшылықтың талқылауына ұсынылды.
1989 жылғы шешім
- 1989 жылы 22 қыркүйек — «Қазақ КСР-дегі тілдер туралы заң» қабылданды.
- Қазақ тілі — мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болды.
- Орыс тілі — ұлтаралық қатынас тілі болып жарияланды.
Тілді қолдау шаралары және көптілді орта
Республикада қазақ тілін қайта түлету және дамытуға бағытталған нақты жұмыстар жүргізілді:
Білім беру инфрақұрылымы
- 1990 жылдың маусымынан 1991 жылдың маусымына дейін қазақ тілінде тәрбие беретін 482 балабақша ашылып, жалпы саны 1677-ге жетті.
- Іс қағаздарын қазақша жүргізетін және қазақ тілінде баспа ісін меңгерген мамандарды даярлайтын кәсіптік-техникалық училищелер жұмыс істеді.
Көптілді ақпарат кеңістігі
- Алматы қаласында, сондай-ақ Қарағанды және Ақмола облыстарында татар және неміс тілінде оқытатын мектептер ашылды.
- Теледидар мен радио 6 тілде хабар таратты.
Тарихи әділеттілікті қалпына келтіру
1988 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің қаулысымен 1930–1940-жылдары және 1950-жылдардың басында сотталып, жазықсыз жазаға ұшыраған қазақтың көрнекті тұлғаларының есімі халқына қайтарылды. Олардың шығармашылық мұралары ақталып, ғылыми және әдеби айналымға қайта енді.
Аталған есімдер
Сондай-ақ 1940-жылдардың екінші жартысында және 1950-жылдардың басында идеология мен ғылым мәселелері бойынша қабылданған бірқатар қаулылардың күші жойылды.
Күші жойылған қаулы
1947 жылғы 21 қаңтардағы «Қазақ КСР Ғылым академиясы Тіл және әдебиет институтының өрескел саяси қателіктері туралы» қаулының күші жойылды.
Нәтиже
Бұл қадамдар ұзақ уақыт бойы тыйым салынып келген көптеген көркем шығармаларды терең зерттеуге, мәдени мұраны жаңаша пайымдауға мүмкіндік берді.