Хан ақырында

Аламан мерген туралы хикая

Бұрынғы заманда ерлігі жаннан асқан Аламан деген мерген өмір сүріпті. Оның Қарашаш атты сұлу жары болыпты. Қарашаш атануы да тегін емес: шашы алтындай жалтырап, беліне дейін төгіледі екен. Екеуінің бір ұлы, бір қызы болыпты.

Суға кеткен бір тал шаш

Бір күні Аламан аңға кеткенде, әйелі мен қызы суға түседі. Сол сәтте Қарашаштың бір тал шашы үзіліп, суға ағып кетеді. Ол шашын алмақ болып қанша ұмтылса да жеткізе алмай, үйіне қайтып келеді.

Ханның ғашық болуы

Осы уақытта Сұлтан хан уәзірін ертіп, қырық жігітімен тауға шығып келе жатады. Алыстан жылтыраған бір нәрсені көріп, «Айдаһар ма, жылан ба?» деп дағдарысады. Жақындап барса, бір тал шаш үлкен қоғаға ілініп қалыпты да, үстінен су сарылдап құйылып жатыр екен.

Хан шашты көрген бойда оның иесіне ғашық болады. Үйіне келісімен барлық білімпазын жинап: «Шаштың иесін табыңдар!» деп бұйырады. Бірақ ешкім таба алмайды. Ақыры хан елге жар салып: «Кім тапса, не тілесе де беремін», — дейді.

Жалмауыз кемпірдің айласы

Бірнеше күннен кейін ханға жалмауыз кемпір келеді. «Қалағанымды берсең, алып келуім оңай. Ол — тауда тұратын Аламан мергеннің Қарашаш атты әйелі», — дейді. Хан: «Не сұрасаң да беремін, тек әкел!» — деп уәде етеді.

Кемпір ештеңе білмеген адам кейпіне еніп, Аламан жүретін жолға жата қалады. Аламан оны көріп: «Шеше, неғып жатырсыз?» — деп сұрайды. Кемпір: «Жетім-жесір бейшарамын, жүруге дәрменім жоқ», — дейді. Аламан оны мінгестірмек болады, бірақ аты осқырып, жолатпайды — дұшпан екенін сезгендей.

Аламан ашуланып, атын сабалап жүріп кемпірді мінгестіріп алады да, үйіне алып келеді. Өзі күндегідей аңға шығып кетеді.

Сатқындық және жібек арқан

Аламан жоқта кемпір Қарашашты азғырады: «Байың күндіз кетіп, түнде келеді. Қызық көріп отырғаның қайсы? Айтқанымды істесең, саған жақсы күйеу тауып беремін», — дейді.

«Ол кім?» — дегенде, кемпір «Әділдігі халықтан асқан Сұлтан хан» деп жауап береді. Қарашаш көнеді. Кемпір: «Байыңды қалай ұстаймыз?» — дегенде, Қарашаш: «Кез келген арқанды үзіп кетеді. Бірақ үйде бір жібек арқан бар. Ол бір ұйықтаса, қырық күн ұйықтайды, сол кезде байлап алуға болады», — дейді.

Кемпір ханға хабар береді. Хан бір түнде әскерімен келіп, ұйықтап жатқан Аламанды байлап тастайды. Аламан босағада байлаулы жатады. Ал хан күндіз-түні Қарашашпен думандата береді.

Баланың ақылы, әкенің кегі

Бір күні байлаулы жатқан Аламанның қасына қызы келіп қалады. Аламан оған: «Шешеңнің сандығында алмас кездік бар. Соған барып, “Әкемнің кездігін бер!” деп жылай берсең, береді», — дейді. Бірақ жас сәби түсінбей: «Сен менің әкем емессің, әкем шешемнің қойнында жатыр», — деп кетіп қалады.

Біраздан соң ұлы Жоламан келеді. Аламан оған да дәл солай айтады. Жоламан анасына барып, кездікті сұрап жылай береді. Хан ашуланып: «Мына жүгермекті құртыңдар!» — дейді. Сонда Қарашаш кездікті беруге мәжбүр болады.

Жоламан кездікті әкесіне әкеледі. Аламан арқан-шынжырды кестіріп, бостандыққа шығады да, ханды жатқан жерінде өлтіреді. Ханның әскерін де қырып салады.

Үкім және жаңа өмір

Аламан әйелі мен қызын қосақтап, атасының үйіне айдап апарып, болған істі түгел баяндайды. Атасы мұны естіген соң ашуға мініп, өз қызын да, жиен қызын да өлтіреді. Кейін Аламанға үйіндегі кіші қызын некелеп қосады. Жоламан ержетеді.

Қайта оралған қатер

Баяғы жалмауыз кемпір ханның өлгенін біліп, Аламанның қару-жарағын қолға түсіру үшін сиқырлықпен олардың жүретін жолына жас бала кейпінде жатып алады. Аламан мен Жоламан аңнан келе жатып, шырылдап жылаған баланы көреді.

Баланы алмақ болғанда, ат тағы да осқырып жолатпайды. Аламан бәрібір барып іліп алады. Бірақ әлден уақыттан кейін қараса, мінгескен бала да, үстіндегі саймандары да жоқ. Қапаланып, үйіне келіп, көргенін әйеліне айтады.

Әйелі білімпаз екен: ойланып отырып, мұның жалмауыз кемпір екенін аңғарады да: «Не де болса, қаш. Бұл жерде қалсаң, ол қоймайды», — дейді.

Қуу және құтқаратын жүзік

Аламан қашуға қамданады: таудан қамшы саптай етіп, бір қоржын жыңғыл кесіп алады. Қаша жөнелгенде, атының басқан ізі қазған ошақтай болып қалады екен.

Бірнеше күннен соң жалмауыз кемпір желмаяға мініп келіп: «Аламан қайда?» — деп сұрайды. Әйелі: «Қашып кетті», — дейді. Кемпір ойылып қалған ізбен қуа жөнеледі. Аламан аты шаршағанда жыңғыл беріп отырады: жануар қыршылдатып шайнап алып, қайта шаба береді. Ал кемпір алыстан демімен тартып, күншілік жерден ұзатпайды.

Бір түні Аламанның әйелі түс көріп, кемпірдің жақындағанын сезеді. Шошып оянып, баласына: «Әкеңе жалмауыз жеткелі тұр. Ертерек атқа мін де, мына ғажайып жүзікті алып бар. Жақындағанда лақтырып жіберсең, әкең қағып алады. Сол кезде аты күншілік жерге бір-ақ жетеді. Кемпір ақырғанда, маңдайындағы жалғыз көзін басып қал да, екі рет атпа», — дейді.

Жалғыз көздің құлауы

Жоламан жүзікті алып жолға шығады. Бірнеше күннен кейін әкесін табады: Аламан бұрынғыдай емес, азып-тозған екен. Жоламан жүзікті лақтырады, Аламан қағып алады. Сол сәтте аты күншілік жерге бір-ақ жетеді.

Кемпір баланы көріп, артына бұрылып ақырғанда, Жоламан қақ маңдайындағы жалғыз көзін басып қалады. Жалмауыз өкіре құлайды. Құлап жатып: «Батыр болсаң, тағы да ат!» — дейді. Бірақ Жоламан атпайды: екі рет атса, кемпір қайта тіріліп кетеді екен. Осылайша жалмауыз кемпір өледі.

Түйін

Біраздан соң Аламан жетіп келеді. Жалмауыздың өлгенін көріп, қуаныштан баласымен жылап көріседі. Сөйтіп, екеуі ауылына аман-есен оралып, мұрат-мақсатына жеткен екен.