Барғасын білерсің
Дәрігердің ауласындағы өтініш
Земство дәрігері қабылдауын аяқтап, ауруханадан үйіне қарай беттеген кезде, оның жанына үстіндегі тоны қырық жамау, аяғында үлкен қара байпақ киген жігіт жасқана жақындады.
— Құзырыңа құлдық, өзіңе келіп едім…
— Иә, не жағдай?
Кириланың уәжі
Жігіт таңқы танауын алақанымен жоғары қарай сүртіп, бір сәт аспанға қарады да, сөзін әрең бастады:
— Жоғары мәртебеңе бас ұрып келіп тұрмын… Өзіңнің қарамағыңдағы тұтқындар палатасында менің ағам Васька, яғни Варварин жақтың ұста жігіті, жатыр еді…
— Ал жатса, қайтеміз?
— Жалынамын, босатыңыз оны!
Дәрігер ауыр күрсінді. Оның сөзінен мейірімнен гөрі шаршаңқылық анық сезілді: аурухананың міндеті — емдеу, ал сотталған адамды босату — дәрігердің құзыреті емес.
- Тұтқынды ауруханаға әкелсе — емделу үшін әкеледі.
- Дәрігердің қолынан қамау да, босату да келмейді.
- Сот үкімі шыққан соң, істі «басшыларға бар» деу ғана қалады.
Кирила болса, ағасының «тектен-текке қамалғанын» айтып зарлады: тергеуде бір жыл жатқанын, істің мәнін өздері де түсінбейтінін, кісі өлтіру не ат ұрлау сияқты ауыр қылмыс жоқ екенін алға тартты.
Бәрі «менің ісім емес» дейді
Кирила болған оқиғаны бүге-шігесіне дейін баяндады: ағасы ішіп алып, не істегенін білмей қалғанда, екі жігіт оны «түрік темекісіне» қызықтырып, армян әйелдің дүкеніне ертіп апарып, ұрлыққа итермелеген. Ақыры құлып сынып, дүкен ойран болып, урядник келіп үшеуін тергеушіге жеткізген.
Бір жыл қамаудан кейін сот болған: халық қара құрым, солдат мылтығын кезеп тұр. Кирилаға ең сорақысы — «қылмысы ең азы» Васька болып тұрып, бастаушы ретінде соған көбірек жаза кесілгені еді.
Кирила түрлі мекемеге барғанын айтты: сотқа да, становойға да, тергеушіге де. Бірақ әрқайсысы бір ғана жауаппен шығарып салған:
Біріншісі
«Онда менің ісім жоқ»
Екіншісі
«Мұнда менің шаруам жоқ»
Дәрігердің төзімі таусылды. Ол қолын бір-ақ сермеп, есік тұтқасына ұмтылды. Кирила соңынан ілесем деп еді, есік тарс жабылды.
Үміт іздеген жол
Кирила аурухана ауласында біраз уақыт қимылсыз тұрып қалды. Құлақшынын қолына ұстап, дәрігердің пәтеріне қарап терең күрсінді де, желкесін баяу қасып, қақпаға қарай аяңдады.
— Енді кімге барсам екен? Бірі «менің ісім емес» дейді, бірі «менің шаруам жоқ» дейді. Сонда бұл кімнің шаруасы?
Іштей ол «біреудің шекесін майламасаң, іс бітпес» деген ойға да келді. Дәрігердің тесіле қарағанын да өзін ұрып жіберер деп қауіптенді деп жорыды.
Алдында — жарты шақырымдай жердегі төбеде, ағасын соттаған шағын қалашық көрінді: оң жақта бұрыш-бұрышына қарауыл будкасы қойылған қызыл шатырлы абақты, сол жақта қырау көмген қалалық тоғай. Айнала жым-жырт. Тек бір шалдың жөтелгені мен сиырына айғайлағаны ғана естіледі.
Кирила шалмен тілдесті. Шал дәрігердің бұл іске араласа алмайтынын, оның міндеті ем-дом екенін, ал қағазға, протоколға, кеңеске келгенде өзінен жоғары бастықтары барын түсіндірді.
— Сендердің, шаруалардың мәселесіне арнайы жауап беретін ең дәу біреу бар. Соған жолық. Синеоков деген мырза. Золотовода.
Золотово — алыс. Кирила оны «жердің түбі» санады: он бес шақырымнан кем емес. Бірақ басқа амал қалмаған соң, сонда баруға бел байлады.
Шалдың айтуынша, өтініш керек болса, писарь жазып береді: «тұрақты өкілдердің» арнайы жазып отыратын адамы бар.
Бес күннен кейінгі екінші келу
Араға бес күн салып, дәрігер ауруханадан үйіне қайтып келе жатқанда, өз ауласынан Кириланы қайта көрді. Бұл жолы ол жалғыз емес: жанында басы қалтаңдаған, екі ерні тынымсыз жыбырлап тұратын, өңі боп-боз, арық шал бар.
— Құрметті тақсыр, алдыңа тағы келіп тұрмын. Әкемді де ертіп келдім. Рақым жасап, Васьканы босатып беріңіз!
Тұрақты өкіл сөйлесуден де бас тартыпты: «Жоғал әрмен!» — дегені сол.
Шал көмейі ысылдап, дірілдеген қолын көтеріп жалынды:
— Құзырыңызға құлдық! Біз сіңірі шыққан кедей едік. Жақсылығыңызды қайтарар хәл жоқ, бірақ атаусыз қалдырмаспыз. Кирюшка да, Васька да жанын салып жалданар… Босатсаңыз, аянбас.
Кирила да ант бергендей қолын көтеріп: «Аянбаймыз!» — деді. Үйдегілердің аштан қырылатын түрі барын, еңірегеннің етегі жасқа толғанын айтты.
Көзінің ұшымен әкесіне қарап алып, оның жеңінен түртіп қалды. Сол-ақ екен, екеуі апыр-топыр дәрігердің аяғына жабысып, қатарласа құлай кетті.
Дәрігер тағы да қолын бір сілтеді. Артына қарамастан, тез-тез басып есікке қарай беттеді.
Аударған: Д. Исабеков