Қазақша рефераттар

Көне түркі жазба ескерткіштері

Орхон–Енисей ескерткіштері және көне түркі жазуы

Көне түркі жазуы (кейде Орхон–Енисей жазуы деп те аталады) — түркі тайпалары арасында кең қолданылған дыбыстық жазу жүйесі. Ең танымал үлгілері Орхон өзені бойында (Екінші Түркі қағандығы) және Енисей өзенінің жоғарғы ағысында (Қырғыз қағандығы) табылған.

Бұл жазуды ұзақ уақыт «руникалық жазу» деп атады: таңбалардың сыртқы кейбір ұқсастықтары герман руналарымен салыстыруға түрткі болған. Дегенмен, ғылыми орта кейін оның түркі тілдік табиғатын нақты дәлелдеді.

Зерттеушілердің көпшілігі азиялық түркі руникалық таңбаларының негізінде соғды жазуының ықпалы болғанын айтады; ал қалыптасуы мен кең таралуы, негізінен, VIII ғасырмен байланыстырылып түсіндіріледі. Әліпбиде шамамен 40-қа жуық графема бар.

Жазу жүйесінің негізгі ерекшеліктері

Әліпби құрамы

  • «Алтын ғасыр» кезеңіндегі (VIII ғ.) үлгіде 38 таңба және сөз бөлу нышаны қолданылған.
  • Дауыссыздарға негізделген жүйе: түркі тілдеріне тән үндестік заңын таңбалау мүмкіндігі жоғары.
  • Велярлық және палаталдық дауыссыздарға арналған жұп әріптер бар.

Жазу тәсілі

  • Жазу бағыты: оңнан солға.
  • Жуан және жіңішке дауыстылар көбіне бөлек белгіленбейді; кей дыбыстар контекст арқылы айқындалады.
  • Сөздердің арасы арнайы бөлгіш нышанмен ажыратылады; сөйлем соңы жеке таңбаланбауы мүмкін.
  • Бас және кіші әріп айырмасы жоқ.

Тасқа қашалған «баспа» бейне

Көне түркі жазуы бізге көбіне тасқа қашалған түрде жеткен. Қағазға, теріге немесе матаға жазылған үлгілер болуы ықтимал, бірақ мұндай материалдардың сақталуы қиын болғандықтан, олардың басым бөлігі бүгінге жетпеді.

Таңбалардың сыртқы көрінісі алғашқыда көптеген адамдарға ру-тайпа таңбаларын еске түсіреді: жебе, аша, тұмар, көз секілді пішіндік элементтер жиі байқалады.

Зерттелу тарихы: «құпия жазудан» оқылған мәтінге дейін

Алғашқы деректер (XVIII ғ.)

Сібір мен Моңғолия далаларында белгісіз жазуы бар құлпытастар туралы ғылыми орта ерте кезеңнен-ақ хабардар болды. Ресей Ғылым академиясы ұйымдастырған экспедициялар Минусинск ойпатында зерттеу жүргізіп, 1721–1722 жылдары Д.Г. Мессершмидт пен Ф.И. фон Страленберг көптеген материал жинады. Бұл деректер 1729 жылы Еуропа шығыстанушыларының назарын аударған жарияланымдарға негіз болды.

Бұрылыс нүктесі (1889)

1889 жылы Н.М. Ядринцев Моңғолия далаларынан көлемді әрі жақсы сақталған мәтіндерді тапты. Толық мәтіндік материал пайда болған соң, жазудың дыбыстық жүйесі мен грамматикалық табиғаты туралы нақты қорытынды жасау мүмкін болды.

Дешифрлеу және аударма (1893–1895)

1893 жылы дат ғалымы Вильгельм Томсен жазуды оқудың кілтін тапты. 1894 жылы В.В. Радлов Орхон мәтіндерінің алғашқы толық оқылымы мен аудармаларын жариялады, ал 1895 жылы Енисей жазбалары бойынша да оқылымдар жарық көрді. Томсен ең әуелі «түрік» және «тәңірі» сөздерін оқығаны жиі аталады.

Дала жазуларының тарихи сабақтастығы

Дала кеңістігінде әр кезеңде әртүрлі жазу дәстүрлері тараған. Б.з.б. VIII ғасырлар шамасында Брахми мен Кхароштхи жазулары ықпал етсе, кейін б.з.б. III ғасырлардан бастап соғды жазуы кеңірек тарала бастады. Қазақстанның оңтүстігінен табылған Күлтөбе жазулары (б.з.б. II–I ғғ.) осы тарихи қабаттардың маңызды айғағы ретінде аталады.

Кейінгі ауысулар

  • Көне түркі жазуының орнын бір кезеңде көне ұйғыр жазуы алмастырды (кейде манихей дәстүрімен байланыстырылады).
  • Кейін ислам ықпалымен араб жазуы кең таралды.
  • Қазіргі кезеңде көптеген түркі халықтары латын және кирилл әліпбилерін қолданады.

Жалпы сипаттама және топтастыру

Көне түркі жазуы — дыбыстық жазу: сөз құрамындағы дыбыстар таңбаланады. Ғалымдар көне түркі ескерткіштерін, негізінен, үш үлкен топқа бөледі:

Енисей ескерткіштері

Енисей бойы және Тува, Хакас, Алтай аймақтарынан, сондай-ақ Ертіс бойынан табылған жазулар. Негізгі мерзімі — V–VII ғасырлар. Бүгінде саны шамамен 150-ге жуық деп көрсетіледі.

Талас ескерткіштері

Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы және Қырғызстан аумақтарына тараған. Ең көп шоғырланған аймақ — қазіргі Жамбыл облысы. Негізгі мерзімі — VIII ғасыр, саны шамамен 20 шақты.

Орхон ескерткіштері

Орхон, Селенгі, Тола өзендері бойынан және Минусинск ойпатынан табылған. Негізгі мерзімі — VII–VIII ғасырлар. Саны шамамен 30 шақты, әрі ең көлемді мәтіндер осы топқа жатады.

Таралу аумағы

Көне түркі жазуларының таралу аймағы Моңғолия–Сібір далаларынан Тибетке дейін, сондай-ақ Еуропадағы кей өңірлерге дейін ұшырасады. Бұл кеңістік, жалпы алғанда, Ұлы Түркі қағандығы, Батыс және Шығыс Түркі қағанаттары, Түргеш, Хазар және Екінші Түркі қағандығы сияқты мемлекеттердің тарихи географиясымен сәйкес келеді.

Орхон–Енисей жазбаларының мазмұны және идеясы

Орхон–Енисей жазбалары — тарихи-мәдени мұра ғана емес, көркем тілмен өрілген ірі мәтіндік кешен. Онда көптеген тарихи, мәдени, географиялық және саяси мәліметтер қамтылып, сол дәуірдің дүниетанымы мен салт-дәстүрі көрініс табады. Тілдік құрылымы мен композициясы жағынан бірқатар зерттеушілер бұл мәтіндерді тарихи дастан деңгейіндегі көркем туынды ретінде қарастырады.

Негізгі тақырыптар

  • Елдің тәуелсіздігі мен бірлігі
  • Қағандардың жорықтары, саяси шешімдер және ел басқару қағидалары
  • Көрші елдермен қатынас, қауіп-қатер және тарихи сабақ

Сақталу тағдыры

Кей деректер бойынша, бірқатар жазба мұралар Ұйғыр қағандығы кезеңіндегі діни-саяси өзгерістер тұсында жойылған. Соған қарамастан, тасқа қашалған негізгі мәтіндер көне түркі өркениетінің тілін, тарихын және рухани әлемін қалпына келтіруге мүмкіндік берді.

Ең әйгілі мәтіндер: Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк

Орхон алқабынан табылған жазбалар ішінде тарихи құндылығы және мәтін көлемі жағынан Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк ескерткіштері ерекше орын алады. Бұл құлпытастардағы жыр жолдары мемлекет тағдыры, елдік ұстаным және бірлік идеясы төңірегінде өріледі.

Күлтегін жыры

Жырдың өзегінде қағанның халқына үндеуі, ел аумағының кеңдігі, әскери жорықтар, көрші табғаштардың қастандық әрекеттері және халықтың алдағыны болжай алмауына байланысты өкініш сияқты мазмұндық желілер айтылады. Негізгі идея — елдің бірлігі мен қағанаттың қуатын көрсету.

Тоныкөк жазбасы

Бұл мәтінде түркілердің табғаштарға тәуелді болып қалуы, азат елдің қайта бірігуі, қаған сайлау, қарсыластармен болған шайқастар және Тоныкөктің ел тағдырындағы рөлі баяндалады. Кей болжамдар бойынша, мәтіннің авторы ретінде Тоныкөктің өзі аталады.

Әдеби мұра ма, әлде жылнама ма?

Зерттеулерде екі бағыт қатар айтылады: бірі — бұл мәтіндер дәлме-дәл тарихи шежіре десе, екіншісі — поэзияға тән бейнелеу, қайталамалы оралым, ішкі ұйқас және композициялық тұтастыққа сүйеніп, оларды көркем туынды деп бағалайды.

Көне түркі жазба ескерткіштері: материалдары мен табылған аймақтары

Көне түркі жазба ескерткіштері — VII–IX ғасырлардағы ойма жазулар мен қолжазбалардан тұратын кең қор. Олар арқылы түркі халықтарының көне тілі, этногенезі, тарихы, географиясы және рухани мәдениеті жөнінде дерек алуға болады.

Табылған өңірлер

  • Сібір: Енисей, Лена аңғарлары
  • Моңғолия: Орхон, Онгин, Селенгі алқаптары
  • Орта Азия және Қазақстан: Талас, Сыр бойы, Ертіс пен Іле өңірі

Материалдық тасымалдаушылар

Жазулар тек тастарда ғана емес, металл бұйымдарға (алтын, күміс, қола), саз балшық заттарға, кей жағдайда ағаш таяқшаларға да ойылып жазылғаны белгілі. XX ғасырдың басында Шығыс Түркістаннан қағазға түскен (VIII–X ғғ.) діни және құқықтық мазмұндағы нұсқалар да анықталған.

Қазақстан аумағындағы олжалар

Соңғы онжылдықтарда Қазақстан жерінен де руникалық жазуы бар бірқатар заттар мен ойма мәтіндер табылды: Талас бойындағы тас мөрлер, Іле өңіріндегі жартас жазулары, Сыр бойындағы керамикалық бұйымдардағы таңбалар, Ертіс пен Жайық өңірінен белгілі болған қола айналардағы оймалар және басқа да үлгілер.

Қорытынды мағына: жазу арқылы танылатын тарих

Орхон–Енисей мұрасы — көне түркі әлемінің тілін ғана емес, мемлекеттілік ойлауын, тарихи жадын және көркем баяндау дәстүрін де сақтаған іргелі құндылық. Бұл ескерткіштер ғасырлар қойнауынан жеткен саяси үндеу, рухани бағдар және мәдени код ретінде бүгінгі зерттеулердің өзегінде тұр.

Зерттеуге үлес қосқан тұлғалар

Көне түркі жазуларының оқылуы мен ғылыми айналымға енуінде В. Томсен, В.В. Радлов, С.Е. Малов, Л.Н. Гумилев және басқа да түркітанушылардың еңбегі зор. Кейін Түркі елдері ғалымдарының зерттеулері бұл бағытты жаңа деректермен толықтырды.

Ескерту

Берілген бастапқы мәтінде V ғ. б.з.б. – X ғ. б.з. сияқты мерзімдер әртүрлі нұсқада көрсетіледі. Бұл жазудың негізгі қолданылу дәуірі ретінде ғылыми әдебиетте көбіне VI–X ғасырлар, ал тас ескерткіштердің басты бөлігі үшін VII–VIII ғасырлар жиірек айтылады.