Жыраулар поэзиясы соны философиялық терең ойға толы
Жыраулар: ханның кеңесшісі, халықтың үні
Ордада ханның қасында әрдайым ақылшы жыраулар болған. Жыраулар — халық поэзиясын жасаған кемеңгер даналар. Олар өз дәуірінде куә болған елеулі оқиғалар мен тарихи кезеңдерді жырға қосып, ел санасында сақтап отырған.
Негізгі ұғымдар
- Жырау
- Атауы «жыр» сөзінен шыққан; қоғамға бағыт-бағдар беретін, ақыл-нақыл, өсиет айтатын тұлға.
- Жыршы
- Көптеген эпостық жырларды жатқа білетін, дайын репертуары бар орындаушы.
Тарихи орны: XV–XVII ғасырлар
Жыраулар поэзиясы Қазақ хандығы құрылғаннан бастап (XV ғасыр) кең өріс алды. XV ғасырда Асан Қайғы, Қазтуған секілді жыраулар өмір сүрді. Жырауларды халық ерекше қадір тұтқан: ел толқыған кезде, бүлік шыққанда немесе жау шапқанда жұрт ақыл-кеңес сұраған.
Осындай шақтарда жырау көпшілікті сабырға шақырып, күш-қуат беріп, істің немен тынатыны жөнінде болжам айтып отырған. Бұл поэзия XV–XVII ғасырлар аралығын қамтиды.
Толғаудың өзегі: елдік мүдде және адамгершілік
Жыраулар өз шығармаларын көбіне ақыл-нақыл, өсиет түрінде айтқан. Толғаулардың негізгі тақырыптары:
- туған жерді, елді сүю;
- Отанды қорғау, ерлікке үндеу;
- елді бірлікке шақыру;
- адамгершілік қасиеттерді насихаттау.
Әдебиет — тарихтың айнасы
Жыраулар мұрасын оқып-үйрену арқылы атадан мирас болып қалған сөз маржандарына қанығып, халқымыз басынан өткерген тарихи кезеңдермен танысасың. Әдебиет тарихы — ел тарихы, халық тарихы екеніне көз жеткізесің.
Құндылығы неде?
Жыраулар поэзиясының идеялық-көркемдік мәнін М. Әуезов терең ашады: бұл дәуірдің ең шешуші әлеуметтік мәселелері әдебиетке түсті; жыраудың сөзі мақсатсыз айтылмайды; ол көптің мұңы мен көпке арналған ақыл-өсиет ретінде айтылады. Жырау кейде ойын әдейі көмескі, жұмбақтап жеткізеді — бұл тәсіл сөзге салмақ, мағынаға тереңдік береді.
Шәкәрімнің бағасы
Шәкәрім «Ескі ақындық» өлеңінде халық мұрасын, ауыз әдебиетін және жыраулар поэзиясын жоғары бағалап, ескі ақындар поэзиясындағы «терең сырды» танытады.
Тақпақ пен мақал тағы артық,
Суырып салма жағы артық,
Айтады олар ойланбай,
Сыпыра жырау, Шортанбай,
Үмбетей мен Марабай
Алды-артына қарамай,
Соққанда жырды суылдап,
Жел жетпейтін құландай.
Мағжанның ілтипаты
Мағжан Жұмабаев та жыраулар сөзін аса қадірлеп, жырдың қуатын «тұңғиық толқынға» теңейді.
Бұқар мен Тәтіқара жырлағанда
Толқынды тұңғиық боп төгілді жыр.
Тек оқиға емес: ой-сана, дүниетаным
Жыраулар поэзиясы халықтың тарихи оқиғаларын, арман-мұратын, ауыртпалықтарын жырлаумен ғана құнды емес. Ол елдің саяси-әлеуметтік тіршілігін, ой-санасын, дүниетанымын көркем, бейнелі тілмен жеткізе білуімен де бағалы. Поэзиясы философиялық терең ойға толы, өсиетнама сипатында келеді. Сондықтан нақыл, афористік оралымдар мол ұшырасады.
Өзекті тақырып: туған ел, бірлік, қорғаныс
Жыраулар поэзиясының өзекті тақырыбы — туған елге сүйіспеншілік, елдің бірлігі мен бүтіндігі. Халқына жайлы қоныс, ырысты жер іздеген Асан Қайғының:
«Желмая мініп жер шалсам,
Тапқан жерге ел көшер».
Бұл — ел қамын жеген жүректің сөзі.
Қазтуған жыраудың «қайран менің Еділім» деп еңіреуі, Доспамбеттің «Еділдің бойын ел жайлап, шалғынына бие біз байлап» деп армандауы — бәрі де жер мен елдің қадірін танытады. Ақтамберді жырау елге ырыс, молшылық тілеп, бейбіт тіршілікті аңсайды.
Ерлік рухы және батырды дәріптеу
Жыраулар халқын ел үшін қызмет етуге үндеп, қажет болса жанын пида етуге шақырған. Олар елін, жерін сыртқы жаудан қорғаған батырлардың ерлігін де жырлады. Мысалы, Тәтіқара ақын батырларды былай дәріптейді:
Бөкейді айт, Сағыр менен Дулаттағы,
Деріпсәлі, Мандайды айт Қыпшақтағы.
Өзге батыр қайтса да бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт Уақтағы.
Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау мінгізген
Еменәлі Керейде, ер Жабайды айт.
Өмір диалектикасы және мораль
Жыраулар өмір, достық, адамгершілік, ерлік, тіршілік туралы толғады. Олар дүниенің бірқалыпта тұрмайтынын, үнемі өзгерісте болатынын терең пайымдады. Жыраулар поэзиясында этика, мораль мәселелері кең орын алады — бүгінгі жастарға ғибрат болар өнеге мол.
Көркемдік қуаты: дыбыс, ырғақ, параллелизм
Жыраулар поэзиясы әлеуметтік және адамгершілік мазмұнымен ғана емес, көркемдік сапасымен де құнды. Онда синтаксистік параллелизм, дыбыс үндестігі, ішкі ұйқас, арнау түрлері жиі кездеседі. Жыраулар ұйқас пен ырғақты терең ойды жеткізу мақсатына бағындырып отырған.
Қазтуған: дыбыстық өрнек
«Ж» дыбысының қайталануы өлеңнің сазын күшейтіп, бейнелілігін арттырады.
Жабағылы жас тайлақ,
Жардай атан болған жер.
Жатып қалған бір тоқты,
Жайылып мың қой болған жер.
Жиембет: әуезді қайталау
Бір дыбысты (әсіресе дауыстыны) өрнек етіп, психологиялық әсерді тереңдетеді.
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есім сені есірткен,
Есіл менің кеңесім,
Ес білгеннен, Есім хан,
Қолыңа болдым сүйесін.
Ақтамберді: сұрай арнау
Қайталанатын құрылым мен «к» дыбысының үндестігі өлеңнің екпінін арттырады.
Күмбір-күмбір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екенбіз...
Күдеріден бау тағып,
Кіреуке тон киер ме екенбіз?!
Төтелеп жүріп жол салып,
Қолды бір бастар ма екенбіз?!
Параллелизм: табиғат пен тағдырды жарыстыру
Жыраулар психологиялық синтаксистік параллелизмді шебер қолданған. Ақтамбердінің толғауындағы төмендегі жолдар табиғат құбылысы мен адам тағдырын салыстыра өріп, ойды тереңдетеді:
Уа, қарт Бөгембай!
Құяр жалын аспаннан
Қара бұлт торласа,
Пәлекет елде көбейер
Жігітті жігіт қорласа.
Ақбөкен келіп жығылар,
Алдын қазып орласа,
Пеңденің бағы ашылмас,
Маңдайы қалың сорласа...
Жаңа кезеңдегі жалғас: Бұқар жырау
Әдебиетімізді жаңа тарихи кезеңде — ел басына қатер төнген XVIII ғасырдың бірінші жартысында — соны ой-толғанысымен әрі қарай дамытқан ірі тұлға — Бұқар жырау. Оның жыр-толғаулары сол дәуірдің көркем шежіресі іспетті.
Қорытынды түйін
Жыраулар поэзиясы — халқымыздың неше ғасырлық өмірін өнер өрнегіне, ақыл сөзіне айналдырған өшпес мұра. Ол тарихи жадыны сақтайды, елдік сананы күшейтеді және адамгершілік өлшемін қалыптастырады.