Қазақ хандары
7-сынып • Қазақстан тарихы
Жиынтық бағалауға арналған әдістемелік ұсыныстар
Бұл әдістемелік ұсыныстар 7-сынып білім алушыларына арналған Қазақстан тарихы пәні бойынша жиынтық бағалауды жоспарлау, ұйымдастыру және өткізу кезінде мұғалімге қолдау көрсету мақсатында дайындалды. Материал жаңартылған білім беру мазмұны аясындағы оқу бағдарламасы мен оқу жоспарының талаптарына негізделген.
Негізгі мақсаты
Тоқсан ішінде жоспарланған оқу мақсаттарына жету деңгейін анықтауға арналған бөлім бойынша жиынтық бағалауды тиімді құрастыруға көмектесу.
Құрамындағы материалдар
Бағалау критерийлері, дескрипторлары бар тапсырмалар, сондай-ақ оқу жетістіктерінің ықтимал деңгейлері сипатталған рубрикалар берілген.
Кімдерге арналған
Жалпы білім беретін мектеп мұғалімдеріне, әкімшілікке, әдіскерлерге, критериалды бағалау бойынша мектеп және өңірлік үйлестірушілерге, сондай-ақ мүдделі тұлғаларға.
Дереккөздер мен ресурстар
Ұсыныстарды әзірлеу барысында ресми интернет-сайттағы қолжетімді ресурстар (суреттер, фотосуреттер, мәтіндер, аудио және бейнематериалдар) пайдаланылды.
Мазмұны
Жиынтық бағалау тапсырмалары тоқсандар мен бөлімдер бойынша жүйеленген.
1-тоқсан
- VI–IX ғғ. Қазақстан бөлімі бойынша жиынтық бағалау
2-тоқсан
- X–XIII ғ. басындағы Қазақстан бөлімі бойынша жиынтық бағалау
3-тоқсан
- XIII–XV ғасырдың I жартысындағы Қазақстан бөлімі бойынша жиынтық бағалау
- Қазақ халқының қалыптасуы бөлімі бойынша жиынтық бағалау
- Біртұтас қазақ мемлекетінің құрылуы бөлімі бойынша жиынтық бағалау
4-тоқсан
- Қазақ хандығының XVI–XVII ғасырлардағы дамуы бөлімі бойынша жиынтық бағалау
1-тоқсан тапсырмалары: VI–IX ғғ. Қазақстан
Орындау уақыты: 20 минут • Ойлау дағдылары: білу және түсіну, қолдану, жоғары деңгей дағдылары
Тақырыптар
- Қазақстан территориясындағы ерте ортағасырлық мемлекеттер
- Ежелгі түріктердің жазуы
Оқу мақсаттары
- 6.3.1.2 VI–IX ғғ. мемлекеттерді білу, картаны қолдана отырып саяси үдерістерді түсіндіру арқылы Түрік қағанаты құрылуының тарихи маңызын анықтау
- 6.2.3.1 Көне түркі жазуының тарихи маңызын түсіндіру
Бағалау критерийлері
- Ерте ортағасырлық мемлекеттердің хронологиялық шеңберлері мен қамтыған аймақтарын сипаттайды.
- Ерте ортағасырлық мемлекеттердің қамтыған аймағын кескін картада көрсетеді.
- Көне түркі жазуының тарихи маңызын анықтайды.
Тапсырма 1
Кестені толтырыңыз.
| Мемлекет | Хронологиялық шеңбері | Қамтыған аймағы |
|---|---|---|
| Түрік қағанаты | Толтырыңыз | Толтырыңыз |
| Шығыс түрік қағанаты | Толтырыңыз | Толтырыңыз |
| Оғыз мемлекеті | Толтырыңыз | Толтырыңыз |
| Қимақ мемлекеті | Толтырыңыз | Толтырыңыз |
Тапсырма 2
Кескін картамен жұмыс: Батыс Түрік, Түргеш және Қарлұқ мемлекеттерінің шекарасын кескін картаға белгілеңіз.
Ескерту
Тапсырманы орындауда атауларды шартты белгілермен көрсету ұсынылады (мысалы: әр мемлекетке бөлек түс/сызық түрі).
Тапсырма 3
Дерек үзіндісін оқып, сұрақтарға жауап беріңіз.
Күлтегін жырынан үзінді
Түркі халқы үшін
Түн ұйықтамадым,
Күндіз отырмадым.
Інім Күлтегінмен бірге,
Екі шадпен бірге,
Өліп-тіріліп ұлғайттым.
Біраз ұлғайтып,
Біріккен халықты от-су қылмадым.
Сөйтіп, Тәңірі жарылқады.
Бағым болғандықтан,
Сәті түскендіктен
Өлімші халықты тірілттім.
Жалаңаш халықты тонды,
Кедей халықты бай қылдым.
Аз халықты көп қылдым,
Тату елге жақсылық қылдым.
Төрт бұрыштағы халықты
Бәрін бейбіт қылдым,
Тату қылдым,
Бәрі маған бағынды.
- Түрік қағандары көрші елдермен қандай қарым-қатынаста болды?
- Білге қағанның мемлекетті нығайтудағы рөлі қандай?
- Күлтегіннің мемлекетті нығайтудағы рөлі қандай?
- «Күлтегін», «Тоныкөк» жырларының тарихи құндылығы неде?
Бағалау құрылымы (дескрипторлар және балл)
Тапсырмаларға арналған дескрипторлар мен балл саны мұғалімге әдістемелік ұсыныс ретінде беріледі. Барлығы: 15 балл.
| Бағалау критерийі | Тапсырма № | Дескриптор | Балл |
|---|---|---|---|
| Ерте ортағасырлық мемлекеттердің хронологиялық шеңберлері мен қамтыған аймақтарын сипаттайды | 1 | Түрік қағанатының хронологиясын жазады | 1 |
| Түрік қағанатының қамтыған аймағын көрсетеді | 1 | ||
| Шығыс түрік қағанатының хронологиясын жазады | 1 | ||
| Шығыс түрік қағанатының аймағын көрсетеді | 1 | ||
| Оғыз мемлекетінің хронологиясын жазады | 1 | ||
| Оғыз мемлекетінің аймағын көрсетеді | 1 | ||
| Қимақ мемлекетінің хронологиясын жазады | 1 | ||
| Қимақ мемлекетінің аймағын көрсетеді | 1 | ||
| Ерте ортағасырлық мемлекеттердің қамтыған аймағын кескін картада көрсетеді | 2 | Батыс Түрік қағанатының аймағын кескін картада белгілейді | 1 |
| Түргеш қағанатының аймағын кескін картада белгілейді | 1 | ||
| Қарлұқ қағанатының аймағын кескін картада белгілейді | 1 | ||
| Көне түркі жазуының тарихи маңызын анықтайды | 3 | Түрік қағанаттары көрші елдермен қарым-қатынаста қандай мақсат көздегенін анықтайды | 1 |
| Білге қағанның мемлекетті нығайтудағы рөлін түсіндіреді | 1 | ||
| Күлтегіннің мемлекетті нығайтудағы рөлін түсіндіреді | 1 | ||
| «Күлтегін», «Тоныкөк» жырларының тарихи құндылығын анықтайды | 1 | ||
| Жиынтығы | 15 | ||
Ата-аналарға арналған рубрика (қысқаша)
| Бағалау критерийлері | Төмен | Орта | Жоғары |
|---|---|---|---|
| Хронологиялық шеңберлер мен аймақтарды сипаттау | Кестеде сипаттауда қиналады | Қателіктер жібереді | Дұрыс және толық сипаттайды |
| Территорияны кескін картада көрсету | Көрсетуде қиналады | Қателіктер жібереді | Дұрыс көрсетеді |
| Көне түркі жазуы мен деректердің тарихи маңызы | Талдауда қиналады | Ішінара, қателіктермен анықтайды | Жан-жақты және дәлелді анықтайды |
2-тоқсан тапсырмалары: X–XIII ғ. басындағы Қазақстан
Орындау уақыты: 20 минут • Ойлау дағдылары: білу және түсіну, қолдану
Тақырыптар
- X ғ. – XIII ғ. басындағы Қазақстан территориясындағы саяси үдерістер
- Ұлы Жібек жолының экономикалық және мәдени дамуға ықпалы
- Түріктердің материалдық және рухани мәдениеті
Оқу мақсаттары
- 6.3.1.3 X–XIII ғ. мемлекеттердің даму ерекшеліктерін түсіндіріп, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтау
- 6.4.2.1 Ұлы Жібек жолының қала мәдениетінің дамуына әсерін анықтау
- 6.2.2.4 Түркі кезеңіндегі қоғамды бейнелеуде М. Қашғари, Ж. Баласағұни еңбектерінің тарихи құндылығын түсіндіру
Тапсырма 1
Кестені толтырыңыз.
| Мемлекет | Қамтыған аймағы | Ішкі саясаты | Сыртқы саясаты |
|---|---|---|---|
| Қарахан | Толтырыңыз | Толтырыңыз | Толтырыңыз |
| Қыпшақ | Толтырыңыз | Толтырыңыз | Толтырыңыз |
Тапсырма 2
Суретті қолданып, Ұлы Жібек жолының Қазақстандағы қала құрылысы, сауда және қолөнер дамуына әсерін анықтап, 3 дәлел келтіріңіз.
Жауап құрылымы
- Қала құрылысы: 1 дәлел
- Сауда: 1 дәлел
- Қолөнер: 1 дәлел
Тапсырма 3
Кестені толтырыңыз.
| Ғұламалар | Еңбегінің атауы | Еңбектің құндылығы |
|---|---|---|
| Махмуд Қашғари | Толтырыңыз | Толтырыңыз |
| Жүсіп Баласағұни | Толтырыңыз | Толтырыңыз |
| Қожа Ахмет Яссауи | Толтырыңыз | Толтырыңыз |
Бағалау құрылымы
Дескрипторлар арқылы Қарахан және Қыпшақ мемлекеттерінің аймағын, ішкі және сыртқы саясатын сипаттау; Ұлы Жібек жолының ықпалын дәлелдеу; сондай-ақ Қашғари, Баласағұни, Яссауи еңбектерінің тарихи құндылығын көрсету бағаланады. Барлығы: 15 балл.
3-тоқсан тапсырмалары: XIII–XV ғғ. (I жартысы)
Орындау уақыты: 20 минут • Ойлау дағдылары: білу және түсіну, қолдану
Тақырыптар
- Моңғол империясының құрылуы
- Моңғол шапқыншылықтарының салдарлары
- Ақ Орда
Оқу мақсаттары
- 6.2.2.3 Көшпелілердің әскери өнеріндегі жетістіктерін сипаттау
- 6.3.1.8 Қазақстан аумағындағы мемлекеттердің басқару жүйесінің ерекшеліктерін анықтау
- 6.3.2.5 Оқиғалардың өзара байланысын анықтап, XIII–XV ғасырларда құрылған мемлекеттердің сыртқы саясатын түсіндіру
Тапсырма 1
Мәтінді оқып, сұрақтарға жауап беріңіз.
Шыңғыс хан мемлекетті әскери тұрғыдан ұйымдастырды. Бүкіл территориясы мен халқы оң қанат (барунғар), сол қанат (зұңғар) және орталық (гол) атты үш әскери-әкімшілік округке бөлінді. Әрбір округ түменге бөлінді: түмен — 10 мың адам, мыңдық — он жүзден, жүздік — ондықтан құралды. Мемлекеттің барлық аумағында 95 түмен болды. Мемлекеттің басты заңы Жасақ деп аталды.
- Шыңғыс хан мемлекеті қандай әскери-әкімшілік округтерге бөлінді?
- Мемлекеттің барлық аумағы қанша түменнен құралды?
- Мемлекеттің басты заңы қалай аталды?
Тапсырма 2
Ұғымдарды сипаттамаларымен сәйкестендіріңіз.
| Басқару жүйесі | Сипаттамасы |
|---|---|
| 1) Құрылтай | d) Ақсүйектер мен халықтың маңызды мәселелерді талқылау үшін өткізілетін кеңесі |
| 2) Ноян | c) Ортағасырдағы моңғол қоғамындағы әскербасылар |
| 3) Жансыз | b) Тыңшылықпен айналысып, маңызды мәліметтер жеткізетін адамдар |
| 4) Кешіктен | a) Шыңғыс ханды қорғайтын жеке әскері |
Тапсырма 3
Тарихи тұлғаларды цитаталарымен сәйкестендіріп, осы цитаталармен байланысты саяси оқиғаны көрсетіңіз.
| Тарихи тұлғалар | Цитата | Байланысты саяси оқиға |
|---|---|---|
| Ұрыс хан | «Мен әлемді жаулап алмасам, олар бізге қылыш көтерер еді» | Толтырыңыз |
| Өзбек хан | «Ақ Орданың тәуелсіздігіне мен алғаш қол жеткіздім!» | Толтырыңыз |
| Тоқтамыс | «Біз мемлекетті нығайту үшін ислам дінін күшейттік» | Толтырыңыз |
| Әмір Темір | «Әмір Темір болмағанда, Мәскеу біздің астанамыз болар еді…» | Толтырыңыз |
Бағалау құрылымы
Бұл бөлімде моңғолдардың әскери-әкімшілік ұйымдасуын түсіну, басқару жүйесі ұғымдарын ажырату және XIII–XV ғасырлардағы саяси үдерістерді дерекпен байланыстыра талдау бағаланады. Барлығы: 15 балл.
3-тоқсан тапсырмалары: Қазақ халқының қалыптасуы
Орындау уақыты: 20 минут • Ойлау дағдылары: білу және түсіну, қолдану
Оқу мақсаттары
- 6.1.1.3 Ежелгі және орта ғасырлар оқиғалары арасында байланыс орната отырып, қазақ халқының қалыптасуындағы негізгі кезеңдерді анықтау
- 6.1.1.4 «Қазақ» этнонимінің мағынасын түсіндіру
Бағалау критерийлері
- Жүздер құрамындағы ру-тайпа атауларын сипаттайды.
- «Қазақ» этнонимі туралы деректерді мағыналарымен сәйкестендіреді.
Тапсырма 1
Кестеге әр жүздің ру-тайпаларынан кем дегенде 4 атауды орналастырыңыз.
| Жүз | Тайпалар (кемінде 4) | Қоныстанған мекендері |
|---|---|---|
| Ұлы жүз | Мысалы: Жалайыр, Дулат, ... | Жетісу, Шу, Талас, Қаратау, Сырдарияның орта ағысы |
| Орта жүз | Мысалы: Арғын, Найман, ... | Орталық, Солтүстік, Шығыс Қазақстан; Сырдарияның жоғарғы және орта ағысы; Жетісудың солтүстік-шығысы, Шу мен Сыр аралығы |
| Кіші жүз | Мысалы: Байұлы, Әлімұлы, ... | Батыс Қазақстан; Тобыл, Торғай, Ырғыз өңірлері; Мұғалжар, Маңғыстау; Жайыққа дейін |
Берілген ру-тайпа атаулары (таңдап пайдаланыңыз)
Жалайыр, Дулат, Қоңырат, Керей, Уақ, Қаңлы, Ошақты, Сарыүйсін, Байұлы, Әлімұлы, Жетіру, Шапырашты, Сіргелі, Ысты, Албан, Суан, Шанышқылы, Табын, Арғын, Найман, Қыпшақ.
Тапсырма 2
«Қазақ» этнонимі туралы деректерді мағыналарымен сәйкестендіріңіз.
| № | Дерек | Анықтама |
|---|---|---|
| 1 | Енисей жазбасында | A) «қазақ» сөзі «мықты, берік, алып» мағынасында айтылады |
| 2 | Ежелгі Сібір тайпалары тілінде | B) «еркін, кезбе» деген түсіндірме берілген |
| 3 | Мәмлүктер дәуіріндегі Египет мемлекетінің араб-қыпшақ сөздігінде | C) «қазғақоғлұм» сөзіндегі «ғ» әрпінің түсіп қалуы нәтижесінде тұрақталған |
Жауап
Сәйкестендіру: 1 — ___ • 2 — ___ • 3 — ___
Нәтижені түсіндіру (ата-аналарға)
Рубрика оқушының жүздер құрамындағы ру-тайпаларды ажырату, қоныстану аймақтарын сипаттау және «қазақ» этнонимі туралы деректерді талдап, дұрыс сәйкестендіру деңгейін көрсетуге арналған.
3-тоқсан тапсырмалары: Біртұтас қазақ мемлекетінің құрылуы
Орындау уақыты: 20 минут • Ойлау дағдылары: білу және түсіну, қолдану
Тақырып
Қазақ хандығының құрылуы
Оқу мақсаттары
- 6.2.3.4 М.Х. Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегінің маңызын түсіндіру
- 6.3.1.10 Қазақ хандарының мемлекетті нығайтудағы рөлін анықтау
- 6.3.1.9 Қазақ хандығы құрылуының тарихи маңызын анықтау
Бағалау критерийлері
- «Тарих-и Рашиди» еңбегінің маңызын дерек арқылы түсіндіреді.
- Қазақ хандығының алғашқы құрылған аймағын картада көрсетеді.
- Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен факторларды анықтайды.
Тапсырма 1 (дерекпен жұмыс)
Мәтінді оқып, сұрақтарға жауап беріңіз.
М.Х. Дулати, «Тарих-и Рашиди» еңбегінен үзінді
Бұл уақытта Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан биледі. Ол Жошы әулетінен тараған сұлтандарға көп зардап шектірді. Жәнібек хан мен Керей хан одан қашып, Моғолстанға барды. Есен-Бұға хан оларды жылы шыраймен қабылдап, Моғолстанның батыс шебін құрайтын Шу және Қозыбасы өңірлерін берді. Кейбір жошылық сұлтандар Әбілхайыр хан тарапынан төніп келе жатқан қатерді алдын ала сезіп, оны болдырмауға тырысты. Сол мақсатпен олар Керей хан, Жәнібек сұлтан және сол сияқты адамдармен бірге азғантай тобымен Әбілхайыр ханнан қашып, Моғолстанға келді. Сол уақытта Моғолстан хандығын билеу кезегі Есен-Бұға ханға жеткен еді. Есен-Бұға хан оларды қатты құрметтеп, Моғолстанның бір шетін бөліп берді. Олар осы жерден қауіпсіз, жайлы қоныс тапты. Қазақ сұлтандарының билігі 870 жылдан (хижра бойынша) басталады.
Дерек: Алматы, 2003. 305–306-беттер.
- Керей мен Жәнібек бастаған қазақтар Әбілхайыр хандығынан шығып, қай елге келді?
- Оларды Моғолстанның қай билеушісі қарсы алды?
- Әбілхайыр ханнан бөлініп шығудың негізгі себептері қандай?
Тапсырма 2 (карта)
Қазақ хандарының алғашқы мемлекет құрған аймағын кескін картада белгілеңіз.
Нысандарды белгілеуде Шу–Қозыбасы өңіріне назар аударыңыз.
Тапсырма 3 (факторлар)
Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен факторларды көрсетіп, әр факторға 3 дәйек келтіріңіз (саяси, экономикалық, әлеуметтік).
Жауап жоспары
- Саяси фактор: 3 дәйек
- Экономикалық фактор: 3 дәйек
- Әлеуметтік фактор: 3 дәйек
- Қорытынды
Бағалау құрылымы
Бұл бөлімде дерекпен жұмыс жасау дағдысы, картаны қолдану, сондай-ақ тарихи факторларды дәлелдермен негіздеу бағаланады. Барлығы: 15 балл.