Қазір жақсы - жақсы киім бер
Ерте заманда Қоңыр деген мерген болыпты. Оның өнері сондай: көзіне көрінген аң да, құс та аман қалмай, бәрін атып жыға беретін көрінеді. Алайда, жазықсыз хайуандардың обалы мен қарғысы тиіп, Қоңыр бір күні өз-өзінен не істеп жүргенін де аңғармай, ақылынан адасып кетеді.
Ақыры, иен далаға шығып, қамыстан күрке тігіп паналайды. Не істеп, қалай күнелтіп жүргенін өзі де білмей, күркенің есігіне қақпан құрып, түскен тышқанды асыраудан басқа амал таппайды.
Қақпанға түскен түлкі және алғашқы айла
Бір күні Қоңыр ерте тұрып қақпанын қараса, оған бір түлкі түсіп қалыпты. Қоңыр: «Жә, түлкім, қайдан келдің? Сені сойып, теріңді алып, етіңді жеймін» — дейді.
Түлкі сасып: «Ағатай, мені қоя беріңіз. Мен сізге бір жақсылық қыламын» — деп жалбарынады. Қоңыр ақыры босатып жібереді.
Бостандыққа шыққан түлкі бірден Қанжар ханға барып: «Мені сізге Қоңыр деген мерген жіберді. Бай баласы, атағы жер жарған. Сұрағаны — қызыңызды беру» — деп өтірікті бастайды. Хан сеніп, «ертең күйеу келеді» деген сөзге дайын отырады.
Дария бойындағы «тонау» және хан сарайына жол
Түлкі біраз күннен соң Қоңырға келіп: «Жүріңіз, Қанжар хан қонаққа шақырды» — деп ертіп әкетеді. Ұзақ жол жүріп, хан қаласының жанындағы үлкен дарияға жетеді.
Түлкі Қоңырды бергі бетке қалдырып, ханға барып: «Күйеуіңізді жау тонап кетті. Алтын-күмісін де, киімін де алып қойды. Өзі жалаңаш отыр. Жақсы киім беріңіз, жаманын кимейді» — деп, ханнан сәнді киім алдырып алады.
Сосын Қоңырға келіп, киіндіріп: «Енді асығыңыз, ханға барамыз» — дейді. Қоңыр не болып жатқанын ұқпай, еріп жүре береді.
Ханның көңілін табу
Қоңыр жүрмей бөгелгенде, түлкі өзі жорта жөнеліп, ханға: «Күйеуіңіз өз қаласына кетті. Өкпелі» — дейді.
Хан «неге?» дегенде, түлкі: «Сіз оны қарсы алуға әскер шығарып, барабан соқтырмадыңыз» — деп, ханның намысын қоздырады.
«Сыйлық» ретінде аңдарды жинау
Жолда кезіккен аш түлкілерге: «Көп болып жиналыңдар, ханға апарып тамақ алып беремін» — дейді. Сөйтіп, жүз шақты түлкіні ханға жеткізіп: «Мұны күйеуіңіз сыйға жіберді» — деп қаматып кетеді.
Артынша аюларды да осылай алдап жинап, ханға «күйеудің сыйлығы» етіп тапсырады. Хан іштей: «Күйеуім қандай бай еді» — деп сенімі арта түседі.
Қорқыныштан сенімге: Қоңырдың шындықты білуі
Түлкі тағы да «тонау» туралы шу көтеріп, ханның әскерін барабанмен аттандырады. Ал өзі Қоңырды хан берген киімге қайта киіндіріп, арбаға мінгізіп, сарайға жеткізеді. Күйеу ретінде оңаша үйге қондырады.
Кешке ханның қызы келеді. Қоңыр үндемей, үрейленіп отырады. Мұны менсінбеу деп ойлауға болмайды: ол қайда жүргенін де, не үшін келгенін де білмей дал.
Түлкі келіп: «Қорықпаңыз» — деп, істеген айласының бәрін айтып береді. Қоңыр алғашында сенбесе де, ақыры көнеді. Содан кейін ғана қызбен тіл табысып, шаңырақ көтереді. Қанжар хан ұзақ той жасап, қонақ асы молынан беріледі.
Қайтар жол және «Қоңырдың малы» деген сөз
Бір күні түлкі ханға: «Енді қайтайық. Халқыңызды жиып, біздің қалаға қонақ болыңыз. Қалың мал да алыңыз» — дейді. Жолға шыққан соң: «Сіздер осы жолмен жүріңіздер, мен алдымен барып қояйын» — деп, өзі бөлек кетеді.
Алдынан қалың жылқы, қой, түйе кездескенде, түлкі қойшыға: «Бұл малды ‘Мінез кемпірдікі’ деме. ‘Қоңыр мергеннің малы’ де. Әйтпесе жау талап кетеді» — деп үйретеді.
Хандар келгенде қойшы дәл солай жауап береді. Хан іштей: «Мен баймын деп жүрсем, күйеуім менен де бай екен» — деп таңырқайды. Қоңыр болса түлкінің «жолда ешкіммен сөйлеспе» дегеніне бағынып, үнсіз ілесіп отырады.
Мінез кемпірдің қаласы және соңғы айла
Түлкі басқа жолмен Мінез кемпірдің қаласына жетіп, оған: «Осы жолмен қалың жау келеді, тура сізге беттеген. Тез қашыңыз» — деп қорқытады.
«Қайда барамын?» деген кемпірді түлкі қазылған орға әкеліп: «Беліңізге арқан байлаңыз да, төмен түсіңіз. Жау өтіп кеткен соң қайта тартып аламын» — деп алдайды да, орға түсіріп, арқанды тастап кетеді.
Аз уақытта ханның елі қалаға келіп кіреді. Түлкі: «Бұл — сіздің күйеуіңіздің қаласы» — деп ханға жариялайды. Ханның көңілі тіпті орнығып, ұлан-ғайыр қалада айлап қонақ болады. Ал Мінез кемпір орда қалып, Қоңыр малға ие болып, осы қалада тұрақтайды.
Ақыры, хан өз еліне қайтады. Бар айланың кілтін тапқан — ақылды түлкі. Сөйтіп Қоңыр мұратына жетеді.