Асқазан жарасы
Асқазан мен 12 елі ішектің созылмалы аурулары: гастродуоденит
Ас қорыту жүйесінің функционалдық біртұтастығына байланысты созылмалы гастрит пен дуоденит көбіне бірігіп, созылмалы гастродуоденит түрінде байқалады. Бұл жағдайда асқазан мен ұлтабардың шырышты қабатында қабыну ұзаққа созылып, дистрофиялық өзгерістермен қатар жүреді.
Аурудың этиологиясы мен патогенезі күрделі және толық зерттеліп бітпеген. Бұрын гастродуоденит асқазан–ұлтабар аймағының инфекциялық емес қабынуы ретінде қарастырылып келсе, 1983 жылы австралиялық зерттеушілер Барри Маршалл мен Робин Уорреннің Helicobacter pylori бактериясын ашуы бұл көзқарасты түбегейлі өзгертті.
Маңызды факт
Қазіргі деректер бойынша созылмалы гастродуодениттің шамамен 50% жағдайында инфекциялық фактордың рөлі бар.
Клиника
Белгілері әркелкі: ауырсыну, диспепсия, тәбеттің төмендеуі, ішек қызметінің бұзылыстары.
Диагностика
Эндоскопия (ФГДС) шырышты қабаттың беткейлік, атрофиялық немесе эрозиялық өзгерістерін нақтылауға мүмкіндік береді.
Себептері мен қауіп факторлары
Созылмалы гастродуодениттің дамуына ықпал ететін факторлар көп және жиі өзара қабаттасады.
1) Алиментарлық факторлар
- Ерте жастан асқазан-ішек секрециясына сай тамақтану «стереотипі» қалыптасады.
- Режимнің бұзылуы (ретсіз, сирек тамақтану) асқазан секрециясын өзгертіп, қышқылды-пептикалық агрессияны күшейтеді.
- Тағамның сапалық және сандық теңгерімсіздігі де маңызды.
2) Тағамдық аллергия
Тағамдық аллергия созылмалы гастрит пен гастродуодениттің қалыптасуына елеулі үлес қосуы мүмкін.
3) Дәрі-дәрмектердің әсері
Көптеген препараттар асқазан шырышты қабатына тікелей зақымдаушы әсер етеді. Әсіресе салицил қышқылы туындылары, дигиталис, сульфаниламидтер, тетрациклиндер, глюкокортикоидтар және басқа да дәрілер маңызды.
- Өзгерістер беткейлік қабынудан эрозияға, тіпті жараға дейін үдеуі мүмкін.
- Кейде геморрагиялық гастрит дамып, асқазаннан қан кету байқалады.
- Ұзақ және қайталап қабылдау қауіп-қатерді арттырады.
4) Инфекциялық факторлар
Қазіргі таңда инфекциялық ықпал себеп-салдар ретінде жетекші орын алады. 1983 жылы асқазан шырышты қабаты биоптатынан алғаш бөлініп алынған Helicobacter pylori гастродуоденит пен ойық жараның дамуына айтарлықтай әсер ететіні дәлелденген.
Клиникалық көріністері
Клиникалық көріністерге полиморфизм тән, яғни белгілер әр науқаста әртүрлі үйлесімде кездесуі мүмкін.
Ауырсыну синдромы
Ауырсыну көбіне іштің жоғарғы бөлігінде (эпигастрий аймағында) сезіледі. Тамақтан кейін бірден немесе біраз уақыттан соң пайда болуы мүмкін. Қысқа мерзімді ауырсыну беткейлік гастритке жиі тән.
Диспепсиялық синдром
- «Сасық» кекіру, ауыздан жағымсыз иіс.
- Лоқсу, құсу.
- Ішек қызметінің бұзылыстары (жиі іш қату).
Пальпациялық белгілер
Пальпация кезінде ауырсыну сезімі көбіне эпигастрий аймағында айқын байқалады.
Диагностика
1) Анамнез
Шағымдардың басталуы, тамақтану режимі, дәрілік анамнез, аллергия және рецидив жиілігі туралы деректер ерекше маңызды.
2) Зондтау арқылы зерттеу
Асқазанның қышқыл түзуші, ферменттік және секреторлық қызметі туралы мәлімет береді.
3) Гастрофибродуоденоскопия (ФГДС)
Асқазан мен ұлтабардың шырышты қабатындағы қабынуды, беткейлік/атрофиялық/эрозиялық өзгерістерді анықтауға мүмкіндік береді.
Емі (балалардағы кешенді, сатылы тәсіл)
Бұл бөлім оқу-танымдық мақсатта берілген. Нақты ем тактикасы дәрігердің қарауынан, диагноздан және жас ерекшеліктерінен кейін ғана анықталады.
1) Өршу кезінде режим
Өршу (рецидив) кезеңінде баланы ауруханаға жатқызып, төсектік режим ұсыну орынды. Бұл асқазан-ішек моторикасын азайтып, қан айналымын жақсартып, шырышты қабаттың қалпына келуін (репарациясын) қолдайды.
- 7–10 күннен кейін — жартылай төсектік режим.
- Шамамен 3 аптадан кейін — жалпы режим.
2) Диетотерапия
Кешенді емде диетотерапия жетекші орын алады. Негізгі қағидалар: механикалық, термиялық және химиялық тұрғыдан «аялау» және рационның физиологиялық толыққандылығы.
Бастапқы кезең
3–5 күн — №1 «а» диетасы
Келесі кезең
2 апта — №1 «б» диетасы
Ұзақ мерзім
Певзнер бойынша №1 үстел — кемінде 6 ай
Клиникалық симптомдар басылғаннан кейін шамамен 6 айдан соң науқас 1 жылға №5 диетаға ауыстырылуы мүмкін. Рационда В, С, А және Е витаминдері жеткілікті болуы тиіс.
3) Медикаменттік ем
H. pylori-ге қарсы терапия
H. pylori анықталса, бактерияға қарсы ем қолданылады (мысалы, тинидазол, висмут препараттары сияқты құралдар). Таңдау мен схема дәрігермен анықталады.
Қышқылды-пептикалық агрессияны төмендету
Антацидтер және қаптаушы құралдар (мысалы, Алмагель, натрий гидрокарбонаты, кальций карбонаты, магний препараттары) қолданылуы мүмкін.
Симптоматикалық ем
- Айқын ауырсынуда — спазмолитиктер (папаверин, дротаверин).
- Құсу/лоқсуда — прокинетиктер (метоклопрамид сияқты).
Қосымша қолдау
- Витаминдік терапия.
- Қажет болса — ферменттер (фестал, панзинорм, мезим форте) және өт айдайтын дәрілер.
- Гастрофарм сияқты шырышты қабатты қорғауға бағытталған құралдар қолданылуы мүмкін.
4) Физиотерапия
Эпигастрий аймағына электрофорез (новокаин, платифиллин, папаверин) жүргізілуі мүмкін. Қосымша әдістер ретінде балшықпен емдеу, озокерит және су процедуралары (радон, қылқанжапырақты, хлоридті-натрийлі ванналар) қарастырылады.
5) Санаторий-курорттық ем
Емнің маңызды кезеңі. Негізгі мақсаты — стационарда қол жеткізілген оң нәтижелерді тұрақтандыру және рецидивтің алдын алу.
Асқазан және 12 елі ішектің ойық жара ауруы
Ойық жара ауруы — асқазан немесе 12 елі ішектің шырышты қабатында жараның (ойықтың) пайда болуымен сипатталатын, рецидивті түрде өтетін созылмалы дерт.
Этиологиялық факторларға тамақтану режимі мен сапасының бұзылыстары, стресстік жағдайлар, тұқым қуалаушылық және инфекциялық фактор (хеликобактерлер) жатады.
Клиникалық формалары
- Асқазан жарасы
- 12 елі ішек жарасы
- Біріктірілген түрі (асқазан + 12 елі ішек)
Секреторлық қызметіне қарай
- Қышқылдығы қалыпты
- Қышқылдығы жоғары
- Қышқылдығы төмен
Ағымына қарай
- Асқынған
- Асқынбаған
Диагностикалық критерийлер
- Диспепсиялық бұзылыстар: лоқсу, құсу, кекіру, қыжыл.
- Аш қарында және түнгі ауырсынулар.
Ем
Ем жоспары клиникалық түріне, асқынуларға және H. pylori бар-жоғына қарай таңдалады. Қолданылуы мүмкін бағыттар: микробқа қарсы терапия (мысалы, де-нол, фуразолидон, ампициллин), қаптаушы және антацидтік құралдар (алмагель, викалин), сондай-ақ шырышты қабатты қалпына келтіруге бағытталған препараттар (қызылмай, итмұрын майы және т.б.). Физиотерапия әдістері ретінде инемен емдеу және электроұйқы қолданылуы мүмкін.
Диспансерлік бақылау
1-жыл
- Ай сайын бақылау.
- Жылына 3 рет — 1 айдан рецидивке қарсы ем.
- Дене шынықтырудан уақытша босату.
2–3-жыл
- Әр тоқсан сайын бақылау.
- Жылына 2 рет — рецидивке қарсы ем.
- Дене шынықтыру — дайындық тобында.
Қысқаша түйін
- Гастродуоденит — асқазан мен ұлтабардың созылмалы қабынуы; себептері көп факторлы.
- H. pylori инфекциясы гастродуоденит пен ойық жара дамуында маңызды рөл атқарады.
- Диагностикада анамнез, қышқыл-секрециялық қызметті бағалау және ФГДС шешуші орын алады.
- Ем кешенді: режим, диета, дәрі-дәрмек, физиотерапия және қажет болса санаторийлік кезең.