Кішірек бала аяқтары

Сары таңдағы үрей

Салқын күздің сары таңын Балқия ана бүгін де жайсыз ұйқымен қарсы алды. Көзі ілінсе болды — түсінен соғыс кетпейді. Таңға жақын ол ерекше шошытқан түс көрді: жалаңаяқ, жалаңбас, көйлекшең қалпы қанды қырғын майданды кезіп, жан ұшыра жүгіріп келеді екен. Іздегені — жалғыз ұлы, аяулы Мәмбеті.

«Мәмбет! Мәмбет!» — деп Балқия бар пәрменімен ышқына айғайлайды. О жағы мен бұ жағынан гүрсілдеп жарылып жатқан ажалдарды елемейді. Кенет шаң мен түтіннің қойыртпағы арасынан тура алдынан Мәмбет шыға келді: өз Мәмбеті, аңсаған алтын ұлы. Ол мылтық ұстаған қолын көкке сермеп, «Апа!» деп, Балқияға құшақ жая ұмтылды.

Бірақ сол сәтте-ақ алып қоңыздай қара сұр танк Мәмбеттің арт жағынан сумаң етіп шыға келді. Жылан бауыры қаршылдап, зіл кеудесімен жаншып өте шықты. Мәмбет танктің алдына бір тал бұта құрлы да бола алмады — ауыр темірге көміліп қала берді…

«Мәмбет! Мәмбет!» Балқия өз даусынан өзі шошып оянды. Түсіндегі сұмдықты өңінде бастан өткергендей алқынып, жүрегі аузына тығылып, терге малшынған. Біразға дейін есін жия алмай меңірейіп жатты. Сол кезде қабырға сағаттың сырт-сырт соққан үні естілді. Балқия өз үйінде екенін, әлгінің түс екенін енді ұқты. Дегенмен танк пен Мәмбеттің құлаған сәті көз алдында сол қалпында қатып қалғандай еді.

Балқия төсектен шаршай түрегеліп, сары ала сырмақ үстімен жалаңаяқ жүріп келді де, пердені сырғытып ашты. Екі терезе де шығысқа қараған. Күздің кешігіп ататын сап-салқын, аппақ таңы күн шығар алдындағы мөлдір қалпын сақтап тұр екен. Үй іші жап-жарық болып кетті.

Бұрыштағы кішірек үстел үстінде Мәмбеттің әйнектелген фото-суреті тұр. Балқия қобырап көзіне түскен бурыл шашын кейін сырғытып қойды да, суретті қолына алды. Таң нұрына тосып ұзақ қарады.

Жалаң аяғына калошын іле салып, Балқия тысқа шықты. Бірнеше түп шие ағашы өскен аядай ауласы оңаша еді. Таңғы салқын ауамен тыныстамақ болып, ағаш түбіндегі шағын орындыққа отырды — бұл орындықты бір кезде Мәмбеттің өзі орнатып кеткен.

Ауладағы бөтен бала

Балқия аула ішіне көзін жайбарақат тастай бергенде, кенет селк ете қалды. Тақтай басқыштың іргесінен сорайып шығып жатқан адам аяқтарын көрді. Өлген адамның жалаң аяқтары тәрізді. Мұздай суық сезім миын зырқ еткізді.

Жаманшылықты көп көріп, көндіккен ұстамды Балқия саспады. Бойын тез жиып алып, жақындап барды да, анықтап қарады: кішірек бала аяқтары. Күтім көрген аяқ емес — күс басқан, күнге күйген қарала-сатпақ табандар.

Ол еңкейіп, басқыштың астына үңілді. Ит әрең сыйып жататын тар, лас қуыс. Аяқтардың иесі басы-көзін тұмшалап бүркеніп алыпты. Бүктетіліп, жинақы жатуына қарағанда өлген адамға ұқсамайды.

— Әй, кім бұл жатқан?
— Әй, бұл кім жатқан? Кімсің сен?!

Кенет әлгі аяққа жан біткендей созылып, қара тырнақтары топырақты сызып барып дір-дір етіп тоқтады. Сосын қайта тартылып, екінші аяқтың балтырын қасуға кірісті. Балқияның дауысы қатайып шықты:

— Кімсің? Тірі адамбысың?

Аяқтар қозғалып, иесі бермен қарай сырғанап шыға бастады: жырым балақ қоңыр шалбардың жамаулы тізесі, белбеу орнына кендір жіп байланған кір-кір, арық жалаңаш мықын көрінді. Кеудесіне сырылған жейде, жалбыраған сары шаш, шаң басқан фуфайка… Ол жеңінен ұстап сүйрете түрегелді де, өз бойына өзі шола қарап алды.

Сережаның хикаясы

— Сен кімсің? Мұнда қайдан жүрсің? — деді Балқия.

Бала доғалдау тілмен қысқаша түсіндірді: шешесі қалалық ауруханада жатыр екен. Ол кеше Тастақтағы үйлерінен кешірек шығып, трамвайда адам көптігінен қайта алмай қалыпты. Баратын жер таппаған соң көшеде сенделіп жүріп шаршаған. Ит жоқ, оңаша қораны көріп, осы араға келіп түней салған.

• Шешесінің дерті: «Қаны азайған».
• Үйінде кім бар: «Ешкім жоқ».
• Әкесі: армияда.
• Аты: Сережа.

Сережаның тұрпаты Балқияның жанын одан әрі мұңайтты. Қу соғыс біреуді үйде, біреуді түзде күйзелтіп, ананы баладан, баланы әкеден айырып, жүректі қысқыштай қысады екен. Қатал тағдырға тап болып, мезгілсіз жүні жығылған сәби бейнесі Балқияның жанын елжіретіп жіберді.

Ыстық шайдың жылуы

Сережа кетуге ыңғай білдіре бастағанда, Балқия оны тоқтатты:

— Менің Мәмбетжаным секілді, сен де біреудің жалғызы сияқтысың. Бейшара, түрің мынау ит жататын қуысқа қонып шыққан. Жүр, бермен. Тым құрыса ыстық шай ішіп, бойыңды жылыт.

Балқия үйден киім щеткасын алып шығып берді. Сережа үстін тазалап, сабынды сумен жуынып-шайынды, шашын тарады — әйтеуір адам кейпіне келді.

Әдетте Балқия таңертең жұрт қатарлы бірдеңені қаужаңдай салып, қызметіне кететін. Ол қарапайым мекемеде есеп жұмысын атқаратын. Бүгін олай болмады: талайдан қойылмаған самаурынды тұтатты. Дорба түбінде сақталған аз ғана ұн мен қасық басындай тоң майды құрастырып, сап-сары құймақ пісірді.

Бір сағаттай уақыттан кейін құдайы қонақ Сережа екеуі аласа дөңгелек үстелге жайғасып, жадырасып шай ішіп отырды.

— Мен қызметтен соң және демалыс күндері көбіне үйдемін. Келіп тұр. Үйіңе қайта алмаған күндері қонып қалсаң да болады.

Үйге айналған пана

Осыдан кейін Сережа бұл үйге жиі келетін болды. Балқия оны жылы жүзбен қарсы алып, ауруханадағы шешесінің халін сұрайды, барын беріп тамақтандырады. Бір-екі рет Сережаның кірлеп кеткен киімдерін жуып, жыртықтарын жамап та берді.

Мәмбеттің бірнеше жыл бұрын өзіне тар болып қалған киімдері сандықта сақтаулы еді — жарамдыларын Сережаға ұсынды. Шашын алдырып, киімін түзеген соң, Сережа күтім көрген баладай оңала түсті.

Балқия жоқта келсе де, Сережа келісілген жерден кілтті алып, есікті ашып кіре беретін болды. Үйде су болмаса су әкеледі, еденді сыпырады, отын жарады, жуылмаған ыдысты жарқыратып жуып қояды. Мінезі тұйықтау, бұйығылау баланың адалдығы мен ұқыптылығына Балқия шын қуанып, бара-бара оны өз баласындай жақсы көріп кетті.

Күтпеген қонақтар

Бір күндері Сережа келмеді. Хабар да жоқ. Балқия оны ертеңді-кеш елегізіп күтті: «Байғұс шешесіне бірдеңе болды ма? Не болды екен?» — деген суық ойлар маза бермеді.

Демалыс күні таңертең есік қағылды. Екі-үш адамның күбірлескен үні естіледі. Балқия босағадағы кішкене терезеден сығалап еді — погон таққан әскери киімді адамды көрді. Қасында өңі қуқыл әйел бар. Әлденені сезгендей көңілі атойлап кетті.

Терезеге жақынырақ қараса, әскери адамның қасында өзінің сарбас Сережасы тұр. Балқия есікті ашты.

— Қайырлы таң! — деп, үйге әуелі әскери адам, артынан ілбиген арық әйел және Сережа кірді.

Қыраулы қыстағы қаралы хабар

Күн артынан күн өтті. Күмпілдеген қанды майдан тынбады, елдің титығына жетті. Соған қабаттаса қыраулы қыс та келді.

Бір күні кешқұрым, анадағыдан бері із салмай кеткен Сережа Балқияның үйіне тағы келді. Үстінде қыпша бел қара шинель, белінде жез топсалы жалпақ қайыс белбеу, басында едірейген қара кепка. Бойы да өсіп, сымбаттанып қалғандай. Темір тақалы ауыр бәтіңкесімен еденді ересектерше салмақпен басып кірді.

Балқия алғашында танымай қалып, артынша танып қуанып кетті:

— Серёжамысың?
— Мен.
— Балам-ау, киімдерің… кім болып кеткенсің?
— ФЗО мектебінде оқып жүрмін.
— Қашаннан бері?
— Ана жолы папам орналастырып кеткен.
— Мамаң қалай? Денсаулығы қалай?
— Мамам қайтыс болды…

Жылдар өткен соң

Содан бері талай жыл өтті. Дүние талай рет түлеп, талай рет жасарды. Заман да, адамдар да өзгерді, өркендеді.

Жуырда біз Балқия апайдың үйіндегі тойда болдық: Сережа үйленді. Баяғы бұйығы бала қазір соқталдай жігіт — әйгілі зауытта цех бастығы, инженер. Жас тілек пен жас үміттің шаттық кешінде отырып, біз өткен өмірдің белестерін көз алдымызға қайта әкелдік.

Сережаның марқұм анасын, бүгінгі өмір үшін құрбан болған Мәмбетті, старшина Вороновты еске түсірдік. Тост көтердік: