Ахметбек Ақмаралға көз тастап
Бірінші тарау
Өзеннің екіге бөлініп ағатын сағасына жақында ғана кен зерттеушілері титан элементі кездесетін рутил минералын тапқан. Бұл — адам айтқысыз зор байлық еді. Бірақ кеннің негізгі желісі өзеннің тармақтанып, теңізге барып құятын оң жақ саласының астында болып шықты.
Жарқын қойнауы: құрылыс басталған сәт
Енді тек осы мол қазынаның үстіндегі суды тоқтатып, қабат болып жауып жатқан әктас жынысын аршып, бай минералға жету ғана қалған-ды. Үкімет титанның адамзат келешегіне, бейбітшілік ісіне зор маңызы бар екенін ескеріп, осы Жарқын қойнауын игеруге асығыс кірісті.
Өзеннің оң жақ саласын құрғату үшін бөгет салына бастады. Бөгет қасынан жаңа рудник ашу жоспарланды.
Даланың суреті
Ыстық күннің зардабына шыдамай, үй орнындай теңбіл-теңбіл болып күйіп кеткен баялыш, тобылғы аралас қызыл жыңғыл, ошаған, тікенек, қалақай... Ара-тұра жапырағы түсіп қалған сорайған меңдіқұлақ, аңызаққа төзімді бозғылт қураған шөптер ғана қылаң береді.
Солтүстікте жаңадан салынған бірнеше біркелкі кірпіш үй тұр. Оларға жалғаса күнге шағылысып тізілген ақ шатырлар көрінеді. Одан әрі, оңға қарай, шамамен бір шақырымдай жерде көкшіл тастан қаланған, тікенек сыммен қоршалған жарылғыш оқ-дәрі қоймасы орналасқан. Қойманың қоршауының төрт бұрышында төрт күзет мұнарасы тұр.
Карьердің оңтүстігінде құрылыстың алғашқы күндерінде келген қазақ жұмысшылары саз балшықтан құйып, тимпан қалап тұрғызған бірнеше тапал үй бар. Олардың ар жағында алып айдаһардай иіріліп, ауыр сұрғылт толқынын баяу тербетіп, екіге бөлініп тынбай ағатын жалпақ өзен жатыр.
Өзен үстіндегі тіршілік
Өзен арнасында құрылысқа керек заттар мен машиналарды таситын бірнеше баржыны тіркеген екі кеме ақырын теңселеді.
Құрылыс үні
Жүк түсіретін жерде екі экскаватор дамылсыз жұмыс істейді: темір арқандардың күндіз-түні сырылдаған үні мен болат ожаудың тасты ұрған гүрсілі жақындаған сайын анық естіледі.
Жаңа келгендер
Жеңіл киінген, сұңғақ бойлы, қыр мұрын, үлкен қоңыр көзді, қара торы жас инженер Ахметбек пен оның аққұба, мөлдіреген бота көз, қас-қабағы қиылған сұлу келіншегі Гүлшарат Жарқын құрылыс руднигіне тал түсте келіп түсті. Қастарында Люба мен Қасен деген екі жас бар еді. Олар бұл жерге Қазақстан Ленин комсомолы Орталық Комитетінің жолдамасымен келе жатқан.
Бірнеше минуттан кейін төртеуі кішкене төбешікке көтеріліп, қарсы алдарынан сұрғылт өзеннің екі айрылған жағасындағы құрылыс көрінісін көріп, таңырқап қалды. Карьер мен поселкенің арасында қою шаңды шұбалта ертіп, төрт-бес самосвал зырғып барады.
Гүлшарат басындағы панамасын алып: — Бұл не? — деді таңдана.
Ахметбек алысты шолып: — Шамасы, біздің келе жатқан руднигіміздің өзі болуы керек.
— Ғажап! Бұл тек географиялық қана аты бар, қаңырап бос жатқан жер ғой!
Люба сөзге араласып: — Бос жер дейсің бе? Осы «бос жерді» қазір бүкіл дүние жүзі білмей ме!
Қасен: — Қазір бос көрінер. Бір-екі айдан кейін қараңыздар, мұнда үлкен рудник болады, — деді.
Ахметбек көңілді үнмен: — Иә, бұл жерде үлкен рудник болады! — деді де, көзіндегі сәуле жарқ ете қалды. — Біз осы бейбітшілік руднигінің алғашқы құрылысшыларының бірі боламыз.
Гүлшарат Ахметбекке бұрылып бірдеңе демек болып еді, дәл сол сәтте жер астынан шыққандай жандарына таяп қалған бульдозердің гүрілі сөзін бөліп жіберді. Терезеден сары шашты, омырауы май-май, беті күнге қызыл күрең болып күйген жас тракторшының басы көрінді.
— Амансыңдар ма, жолдастар! — деді ол күлімсірей айқайлап.
— Өзіңіз де есенсіз бе?
Тракторшы Любаға көзі түсіп: — Мініңіздер, апарып салайын! — деді.
— Рақмет. Біз асығыспыз! — деп, Люба күліп жіберді.
— Мейліңіздер... — деді бейтаныс жігіт, өкпелеп қалғандай, рычагын тартып қалып. Трактордың болат денесі дірілдеп, алға ұмтылғанымен, жүрісі бәлендей өнбеді.
Люба артынан: — Аман-есен жылжып жетіңіз! — деп сықылықтап күлді.
Рудник кеңсесіндегі кездесу
Ахметбектер рудниктің кеңсесіне түс ауа келді. Ұзын коридордың ең шетіндегі директордың кабинетіне барып, есігін қақты. Іштен ер адамның даусы естілді: — Кіріңіз!
Жастар топырлай кіргенде, жаңа ғана сырланған кең бөлменің терезесі алдында шашына қырау түскен, толық денелі, орта жастан асқан, әскери үлгіде тігілген сұр костюм киген, үлкен мұрынды, қалың қабақты адам тұр екен. Есіктің сықырын естісімен асықпай бұрылды да, ойлы, өткір көзімен әрқайсысын шолып өтті.
— Жоғары шығыңыздар. Хош келдіңіздер, — деді директор.
Ахметбек: — Мен инженер Ахметбек Жүсіпов боламын. Сіздің руднигіңізге министрліктің жолдамасымен келдім.
Директор жылдам тіл қатты: — Ә... Сіз Жүсіповсіз бе? Білемін. Бізге әлдеқашан хабарлаған. Сізді күтіп отырған едік.
Ахметбек таныстыра сөйлеп: — Мына кісі — келіншегім. Ал мына жолдастарды Қазақстан комсомолы Орталық Комитеті жіберді...
Осы кезде кабинетке асыға тағы екі адам кірді. Бірі — ұзын бойлы, кең иықты, жуан мойынды, бөріктей қалың шашты, үлкен көзді, қыр мұрынды қара сұр жігіт; отыз бестер шамасында. Үстіндегі жеңі шолақ ақ жібек көйлегін кеудесі мен білегінің бұлшық еттері керіп тұр, сұр пиджагын сол қарына іле салған. Екіншісі — орта жасқа келген ақ сары адам.
— Сұлтеке! Амансыз ба?
Ұзын бойлы жігіт өз атын естігеніне таңданғандай кілт тоқтап, Ахметбекті көрісімен қуанып кетті: — Ахметбек, сенсің бе?! Қайдан келіп қалдың?!
Екеуі құшақтасып амандасты. Олар бұдан екі жыл бұрын кездескен еді.
Ахметбектің жолы
Ахметбек — Жүсіптің жалғыз баласы. Әкесі Есіл өзенінің жағасында өсті. Совет өкіметі оқытқан жас мұғалім он сегіз жасынан бастап халық ісіне белсене араласып, қызмет сатысымен бірте-бірте жоғарылады; отызыншы жылдары үкімет мүшелігіне ілікті. Сол тұста әйелі Күнжамал ұл тауып, атын Ахметбек қойды.
Бірақ Жүсіптің өкпесіне суық тиіп, кенеттен қайтыс болды. Әкесіз қалған жеті жасар Ахметбек жалғыз шешесінің еңбегімен өсті, оқыды. Он жылдықты бітірісімен Свердловскідегі түсті металдар мен алтын институтына түсті. Институтта өзін көрсете білді: комсомол комитетінің хатшысы болды, кейін партия қатарына өтті, өте жақсы оқыды.
Төртінші курсқа көшкенде, диплом жұмысының алдында Қиыр Шығыстағы сирек метал өндіретін Читовка руднигінде тәжірибеден өтті. Сол жерде шахтаның бас инженері Сұлтан Әубәкіров деген қазақ жігіті екен. Алыс жерде жолыққан екі жерлес бірден бауыр басып, тез танысып кетті.
Сұлтан туралы көлеңкелі шындық
Сұлтан өндірісті жақсы білетін, институтты да үздік бітірген инженер еді. Соғыс жылдары вольфрам, молибден сияқты сирек металдардың әскери маңызына байланысты бұл саладағы мамандар броньмен тылда қалдырылды. Кадр тапшы кезде Сұлтан қызметте тез өсті: бөлім бастығы болды, көп ұзамай бас инженер дәрежесіне көтерілді. Содан бері осы лауазымнан түскен емес.
Алайда мансаптың тез келуі оның адамдық қалпына кері әсер етті. 1928 жылы конфескеленген бай ұрпағынан шыққан Сұлтан тәкаппар, өзімшіл, алдымен өз пайдасын ойлайтын мінезге бой алдырды. Жасынан спортпен шұғылданып өскен, сымбатты, балуан денелі жігіт әйел атаулыға да тым құмар еді. Соғыс кезінде еркек азайған тұста ол өз дәрежесін де, түр-тұлғасын да пайдалануға үйренді; бұл әдет кейін оның қалыпты дағдысына айналды.
Читовкадағы таныстық: «Су перісі»
Читовкада ол көлге шомылуға барған күні бір жас әйелді көреді: көгілдір көз, қызғылт жирен шаш, қыр мұрын. Дене бітімі көне аңыздардағы мүсіндей сұлу. Жанында он-он бір жасар қызы бар, өзі ақшыл болса, қызы қара торы.
Кейін білді: әйел бухгалтер болып істейді; күйеуі — соғыс кезінде жер ауып келген жас жігіт, молибден өндіретін артельге жалданып Қиыр Шығысқа кеткен екен, келетін күні де таяп қалыпты. Бірақ сол күні Сұлтанға мұның бәрі маңызды болмады — танысуға асықты.
Әйел бірінші болып тіл қатты: — Неге түспейсіз, су сондай жылы?!
Сұлтан: — Өзіңіз неге түспейсіз?
Әйел: — Жаңа түсіп шықтым, тағы түсемін!
Сұлтан: — Онда, кеттік!
Екеуі мөлдір суда қатар жүзіп, әзілдесіп тіл табысады. Әйел атын айтпай, Сұлтанды әуреге салады. Ол ақыры: «Сен Русалкасың — Су перісісің» деп, өзінше ат қояды. Әйелдің жүрегі жібіп, ол да Сұлтанның есімін сұрап, «әдемі ат екен» деп күлімсірейді.
Сол күннен бастап Сұлтан түн ішінде әйелдің жалғыз бөлмелі пәтеріне келе бастайды. Бұл — жасырын кездесудің әдетке айналған шағы еді. Алайда үйдегі баланың сезімі мұндайды көтермеді: қыз анасына қарсы шығып, үйге бөтен адамның келуін тоқтатуды талап етті. Анасы ашу үстінде қызын ұрып жібереді. Содан кейін бала томсарып, үй ішіндегі жылылық біржола суиды.
Трагедия
Уақыты жетіп, күйеуі Мәмет Қиыр Шығыстан оралады. Бір күннің ішінде-ақ әйелінің өзгергенін сезеді. Ертеңіне рудниктегі жолдастары «әйелің бас инженермен жүр» дегенді айтады. Мәмет қызын оңаша шығарып сұрағанда, қыз жасырмай бәрін айтады: поселкенің бәрі білетінін, ұялатынын, сондықтан ешкіммен ойнағысы келмейтінін жеткізеді.
Сол күні Мәмет мас болып келіп, әйелін аяусыз сабайды. Ертесіне киімін жинап, қызын ертіп басқа үйге көшеді; бірнеше күнде басқа рудникке кетпек болады. Бірақ дәл көшетін күннің алдында мектеппен қоштасып, табелін алып жылап келе жатқан қызы байқамай өтіп бара жатқан самосвалдың астына түсіп, қаза табады.
Қызын жерлеген соң Мәмет қара бұлттай түнеріп, бірақ құр қайғыға ғана батпай, ызаға да булығып қайтты. Ол бұл қайғының түп себебін бас инженерден көрді. «Қызымның қаны соның мойнында» деген кек бойын билеп, оның ойына бір ғана шешім келді: Сұлтан жауап беруге тиіс.
Кекке айналған түн
Мәмет Сұлтанның үйін, жүріс-тұрысын аңдып білді. Бір аңшы танысынан қосауыз мылтық сұрап алып, сарайына кіріп, қараңғы түскенше қорғасынды пытыраға араластырды. Түн ауа ол Сұлтанның үйіне қарай беттеді: мақсаты — терезеден атып өлтіру.
Дәл сол түні Сұлтанды ажалдан Ахметбек аман алып қалады. Практикада жүрген Ахметбек түн ортасы ауғанда шахтадан жатақханаға қайтып келе жатқан. Жатақхана Сұлтан тұратын коттедждің ар жағында еді: директор мен бас инженердің екі коттеджі бір-біріне қарсы салынған, ортасында шағын бау-бақша, ал бау-бақшаның ішінен жатақханаға апаратын құм төселген соқпақ өтетін...
Сұлтанның үйінің шамы жанып тұрғанын Ахметбек алыстан-ақ байқады.
Үзік аяқталу
Берілген мәтін осы тұста үзіледі. Оқиға ары қарай қалай өрбитіні — келесі бөлімнің еншісінде.