Ханның баласы

Қанатты қара бедеу және көктегі ақ отау

Ерте заманда бір хан болыпты. Оның жалғыз ұлы бар екен. Ұл туған күні-ақ маңдайына басқан белгісіндей, ханның қолында қанатты қара бедеу түйе пайда болыпты. Жігіт аңға шыққанда тазы ертіп, қыран құсын қолына қондырып, қасына қырық-елудей нөкер ертетін әдеті бар еді.

Аңшылықтағы дағдысы өзгеше болатын: нөкерлерін бір жерге қалдырып, құсын ұшырады да, өзі қанатты бедеумен бірге көкке көтерілетін.

Ақ күмбез үйдегі үнсіз сұлу

Бір күні әдетінше аңға шыққан жігіт құсын ұшырып, соңынан ілесе ұшты. Құс биіктей-біиіктей келіп, аспанның алты қабатынан асып, ақ күмбез үйдің төбесіне қонды. Жігіт те бедеуін белдігіне байлай салып, үйге кірсе, төсекте адам суреттеп жеткізе алмайтын сұлу қыз жатыр екен.

Жігіт қыздың көркіне елтіп, жанында отырып қалады. Тіл қатайын десе, қыз тілсіздей үн қатпайды. Уақыттың қалай өткенін өзі де білмей, айлар сырғып өте береді.

Оралу: аш нөкер, үнсіз қайғы

Бір күні сыртқа шықса, бедеу белуардан жер қазып тастапты, киіз үйдің түндігін жұлып жепті. Жігіт құсын беліне орап, нөкерлеріне жетсе, олар аштан қаталап, аттарын сойып жеп отыр екен. Жігіт бәрін ертіп елге қайтады.

Бірақ бұл жолы бұрынғыдай көргенін айтып, көңіл көтермейді. Қайғылы халін сұраған жанға сыр ашпайды. Үйіне келген соң жатып алып, тұрмайды: тамақ ішпейді, тіл қатыспайды. Сары ауруға шалдығып, жүдеп, өлім халге жетеді.

Сырдың ашылуы: перінің қызы

Хан ұлының құрдасын жіберіп, мән-жайын сұратады. Құрдасы қайта-қайта қолқалап жүріп, жігіттің сырын ашады: көктің жеті қабаты үстінде, ақ үйде көрген сұлу қызға ғашық болыпты. «Әкем сол қызды алып берсе ғана, дертымнан айығамын»,— дейді.

Құрдасы бұл сөзді ханға жеткізеді. Хан ауыр күрсініп: ол қыз — перінің қызы, «жаны жоқ» жаратылыс, оны алып беру мүмкін емес екенін айтады. Дегенмен баласының жолын қақпай, еншісін бөліп, «өз бағын өзі сынасын» деп шығарып салады.

Еншімен шыққан сапар және Қыран қарақшы

Хан ұлына сексен нарға жүк артып, сексен күң, құл, мал-мүлкін бөліп береді. Жігіт көшпен алға түсіп жүріп отырып, бір күні жолда қаптаған топқа кез болады. Топтың ішінде өзгелерден бойы да, тұрқы да ірі бір кісі бар екен. Оның қол-аяғы кісендеулі, жаяу айдалып келе жатыр.

Сұраса, әлгі — «Қыран қарақшы» атанған әйгілі ұры екен. Елдің мал-мүлкін ғана емес, «көзге көрінбей» талай сұмдықты ұрлап кететін болыпты. Төрт жыл ұстай алмай жүріп, енді қолға түсіріп, өлтірмекке алып бара жатқанын айтады.

Жолда екеуі үнсіз жүреді. Бір мезет жігіт: «Мен не істедім? Қанша байлықты босқа беріп, ұрыны неге алдым?»— деп ойға кетеді. Сол сәтте қарақшы ғайып болып кетеді. Бірақ біраз жүрген соң, қарақшы тасқа құйрығын тіреп, күтіп отырғандай алдынан шығады. «Е, достым, келдің бе?»— дейді де, тағы жолға түседі.

Қалың тоғайдағы шарт және қайта табысқан жар

Үш күн жүріп, таң ата көл жағасына жетеді. Қарақшы жоңқа теріп алады. Кешке қарай қалың ағаш ішіне кіріп, от жағады да қатаң шарт қояды: жоңқаны бір-бірлеп отқа салып отырсын; шоқ қызара бастағанда ұйықтамауы керек. «Ұйықтасаң, мен жоқпын»,— дейді.

Сосын: «Мен бір қыз әкелемін. Сен оны шашынан білегіңе орап, қамшымен соқ. Жалынса да жіберме. “Кетпеспін” десе де жіберме. Тек “енді кетсем, әкеме қатын болайын” дегенде ғана босат»,— деп тапсырады.

Жігіт от басында көз ілмей отырады. Шоқ күлге айналып бара жатқанда, аспаннан гүрс етіп біреу түседі: қарақшы қасында бір сұлу қызды алып келеді. Жігіт тапсырғандай істейді. Қыз ақыры: «Енді кетсем, әкеме қатын болайын, жібер!»— дегенде ғана жігіт қолын босатады. Сол сәт қыз жігітке әйел болады.

Таңертең жігіт қараса — бұл өзі көктегі ақ отауда көрген, ғашық болған қыз екен.

Алтын шаһар, қырық бір сарай және тыйым

Үшеуі жүріп отырып, тоғайдың қалыңын бойлай келе, алыстан алтындай жарқыраған үлкен шаһар көреді. Қарақшы бұл шаһардың өз мекені екенін айтады: салтанатты, ойын-сауыққа толы қала. Тоғай тола жылқысы барын да жасырмайды: «Жұрттың пітір-садақа, зекетін бермегендердікін алып жүріп көбейттім»,— дейді.

Қалаға кірген соң, қарақшы екеуіне қырық бір кілт береді: қырық сарайда қырық түрлі ойын бар, күн сайын біреуін ашып қарасын. Ал қырық бірінші сарайға жоламауды қатаң ескертеді.

Екі көк арғымақтың құпиясы

Сарай ішінде екі көк арғымақ тұр екен: жоғарғы еріндері төбедегі арқалыққа, төменгі еріндері табалдырыққа шегеленіп байланған. Жігіт «обал» деп шегелерін босатып, далаға шығарады. «Шөлдеген шығар» деп суға апарғанда, екі арғымақ екі адамға айналып, жігітті ұрып талып түсіреді де, қызды алып кетеді.

Қарақшы келгенде, сарайлардың бәрі ашық жатады. Ол жүгіріп барып жігітті тірілтеді де: әлгі екі арғымақ — қыздың ағалары, Ақ пері мен Қара пері екенін, қызды енді қайтару қиын болатынын айтады. Бірақ «бәрібір тауып әкелемін» деп аттанып кетеді.

Перілердің жаны: сандық ішіндегі сандық

Қарақшы ұшып отырып, баяғы ақ отауға жетеді. Қыз төсекте жатыр екен. «Неге келдің?»— дейді қыз. «Ағаларың тартып әкелді»,— деп мұңаяды.

Қарақшы айла үйретеді: ағалары келгенде есіктен төрге домалап жыласын. «Ойын-күлкі жоқ, тым болмаса ойнауға жандарыңды беріп кетіңдер» деп қиылсын. Ақ пері жұмсағырақ, Қара пері қаталдау екенін де ескертеді.

Бірнеше күн қайталап жылағаннан кейін, перілер келіседі: таңертең су жағасына барса, ағысымен бір ақ сандық келеді; оның ішінде сары сандық, ал сары сандықтың ішінде екі перінің жаны болады дейді.

Қарақшы қызды ертіп су басына келеді. Шынында да жел тұрып, сандық ағып келеді. Қарақшы сандықты алып, қызды қайтадан шаһарға жеткізіп, жігітке қосады.

Әке сағынышы және шаһардың көшіп келуі

Уақыт өте жігіт туған елін, ата-анасын сағынады. Қарақшы: «Ол оңай»,— дейді. Сандықты ашқанда, ішінен адам бейнесі көрінеді. Жігіт оны қысып қалғанда, екі пері жетіп келеді: «Не бұйырасың?»— дейді.

Қарақшы бұйырады: түнде бүкіл шаһарды жігіттің әкесінің шаһарының жанына қондырып, салтанатын асырып, бұлақ ағызсын; құстар қиқулап, жемісі піскен ағаштар жайқалсын; қаз-үйрек ойнасын.

Таң ата уәзірлер аң-таң: кеше жоқ қала бүгін пайда болыпты. Хан уәзірді жіберіп, кім екенін білуді бұйырады. Уәзір барса — баяғы кеткен ханның ұлы, қасында теңдессіз сұлу әйел отыр.

Қызғаныш: хан мен уәзірдің арам ойы

Уәзір ханға қайтып келіп, жаңа шаһардың салтанатын айтып, келіннің сұлулығын әсірелейді. Хан келінді көруге құмартып, ұлын ерулікке шақырады. Ұлы әйелімен келеді. Хан келінін көргенде есінен танып, ақыры өз келініне ғашық болады.

Қонақасыдан соң ұлы қайтады. Хан уәзірімен ақылдасып, ұлын өлтіріп, келінді өзіне қаратудың жолын іздейді.

Қарақшының серті: тіл білу және көрінбейтін қауіп

Ханның құстары су таппай, жаңа шаһар жанындағы бұлаққа келіп-кетіп жүреді. Қарақшы жан-жануар тілін де білетін екен. Бір күні ол қаздардың сөйлескенін естіп қалады: хан ұлын өлтіру үшін у шашқан киім тіктіріп, нарға артып жібермек; оны киген адам өледі. Ал бұл жоспарды естіген кісі «тас болып қатып қалады» деген қарғыс та бар екен.

Қарақшы жүгіріп үйге кіріп, еңіреп жылайды. Жігіт сұрағанда, «сенің әкең саған киім тіктіріп әкеле жатыр, менің әкем неге маған тіктірмейді?» деп алдайды. Жігіт көңілі босап, киімді қарақшыға береді. Қарақшы сыртқа шығарып, киімді нарымен қоса май шашып өртеп жібереді.

Жігіт іштей күдіктенеді: «Неге менікі болғанды өртеді?»— деп, көңіліне қара дақ түседі.

Үш у: жылан, қоңыз, маса

Біраздан соң қарақшы қаздардан тағы бір сұмдықты естиді: хан ұлын өлтіруге сары маса, осырақ қоңыз және алып жылан жібермек. Қарақшы түнімен аңдып, алдымен жеті құлаш жыланды кіреберісте өлтіріп көміп тастайды. Келесі түні үлкен қара қоңызды шымылдықтан кірерде жаншып өлтіреді.

Бір күні сары маса жігіттің бетінде ызыңдап жүр. Қарақшы қағып жібермек болып ұмтылғанда, шынтағы жігіттің танауына тиіп, жігіт оянып кетеді. Шымылдықтан қарақшы шыққанын көрген жігіттің ойына бірден күдік кіреді: «Әйеліммен шатақтығы бар ма? Неге шымылдыққа кіреді?» деп, арам ойға бой алдырады.

Ақиқаттың құны: тасқа айналған адалдық

Қарақшы жағдайдың ушығып бара жатқанын сезеді. Айтса — қарғыс, айтпаса — досының обалы. Ақыры хан ұлы мен әйелін ертіп, көміп қойған жыланның қасына апарады. Жыланды суырып алса, ол шала-жансар тірі екен. Қарақшы бір тірі қойды әкеліп, жылан басын құйрық жағына апарып тигізгенде, жылан шағып алады да, қой сол сәтте сеспей қатады.

Екі жас есеңгіреп, зар еңірейді. Бірақ ештеңе өзгермейді.

Тірілту жапырағы және әділ үкім

Ертеңіне әйел есін жиып: «Ол ағатай бір бұрышта жапырақ теріп жүретін. Тірілтетін болса, сол тірілтеді»,— деп үйдің бұрыш-бұрышын шарлайды. Ақыры бір шөптің жапырағын тауып әкеліп, тастың қолтығы мен шабына сипайды. Сонда тас қайтадан адам қалпына келіп, қарақшы тіріліп кетеді.

Кейін хан той жасап, елге жария етеді: арам ойлы әке мен уәзірлер жазаланады. Ал қарақшы адалдығы үшін хан көтеріліп, ханның он бес әйелінің ішіндегі жас тоқалы соған қосылады. Сөйтіп, бірі бір жерде, бірі бір жерде хан болып, мұраттарына жетіпті.