Өткен заманда бір тазша болыпты
Өткен заманда бір тазша жігіт өмір сүріпті. Оның сұлу әйелі болыпты. Сол елдің хан баласы әлгі әйелге ғашық болып, мазасын ала береді екен.
Бір түнде ханның баласы келіп, әйелді оятады. Әйелі күйеуіне: «Ханның баласы маза бермей қойды», — дейді. Тазша: «Онда мен жолаушы болып кеткендей болайын. Түнде қайтып келіп аңдимын. Келсе, ұстап алып өлтіремін», — деп жауап береді.
Алғашқы айла: кінәні басқаға аудару
Сол түні ханның баласы тағы келеді. Тазша оны ұстап алып, буындырып өлтіріп, мәйітін арқалап түн ішінде бір байдың үйіне кіреді де, байдың қызын оятады.
Қыз: «Кімсің?» — деп сұрайды. Тазша: «Ханның баласымын. Саған көңілім бар», — дейді.
Қыз: «Ханның баласы болсаң қайтейін! Жоғал, әйтпесе әкеме айтамын», — деп зекіп тастайды. Сонда тазша оны намыстандыру үшін: «Әкеңнің атасына нәлет! Әкең маған не істей алады?», — дейді.
Қыз шыдай алмай пышағын жұлып алады. Ал тазша өлген ханзаданың денесін алдын ала сүйеп, тірі адамдай отырғызып қойған екен. Қыз сілтеген пышақ мәйіттің кеудесіне кіріп кетеді. Тазша білдіртпей сытылып шығып кетеді.
Байдың үрейі және «ат басындай алтын»
Таңертең бай тұрса, үйінде бір өлі жігіт жатыр. Үңіліп қараса — ханның баласы. Қорыққанынан не істерін білмей, амал іздеп тазшаны шақыртады: «Мына пәледен құтқарсаң, ат басындай алтын беремін», — дейді.
Тазша келісіп, мәйітті қапқа салып, түн ішінде ханның ауласына кіргізеді.
Екінші айла: күзетшілерді «кінәлі» ету
Күзетшілер сезіп қалып, жан-жақтан: «Ұста! Ұста!» — деп ұмтылады. Тазша мәйітті сүйреп, тірі адамдай тұрғызып қойып, өзі қашып кетеді.
Қараңғыда күзетшілер оның өлік екенін білмейді. «Ұры» екен деп біреуі шойын шоқпармен ұрғанда, дене құлап түседі. Жарық әкеліп қараса — ханның өз баласы.
Күзетшілер зәресі ұшып, түн ішінде тазшаға келіп жалбарынады: «Осы пәледен құтқарсаң, көп дүние береміз», — дейді.
Тазшаның «жылауы»
Тазша уәде беріп, таң ата көзін пияздың суымен жасауратып, ханға барады: «Тақсыр, күзетшілеріңіз қателесіп, ауыр күнәға қалып қойды. Бір қасық қандарын кешіңіз», — деп өтінеді.
Мағыналы түйін: тазша шындықты емес, сенімді көрінетін әңгіме құрастырып, алдымен кешірім алып алады.
Хан біраз ойланып: «Сен үшін күзетшілердің кінәсін кештім. Бірақ олар не істеді, айтып бер», — дейді.
Тазша баяндап береді: түнде қазынаға ұры кіріпті-мыс, күзетшілер қараңғыда қателесіп «ұрыны» өлтіріпті, кейін жарыққа қараса — ханның баласы екен. «Құдайдың жазуы осы болса, не шара?» — деп сөзін түйеді.
Хан күмәнданады: бақсы кемпірді шақырту
Хан баласының мәйітін алдырып, қарап отырып: «Балама қазынаға кірді дегенге онша сенбеймін. Бір бақсы кемпір бар, алдырып бал аштырамын», — дейді.
Жасауыл кемпірді қобызымен алып келеді. Кемпір қобыз тартып, жын шақырып сарнай бастайды.
Үшінші айла: дүрбелең арқылы ізді жасыру
Тазша кемпірдің тапқырлығын сезіп, бір асау жылқының құйрығына қатқан тулақты байлап жібереді. Жылқылар түн ішінде үркіп, ел дүрлігеді.
Тазша атқа мініп: «Жылқыға жау тиді!» — деп айқайлайды. Сол-ақ екен, хан бастап жұрт қару алып, жылқыға қарай шабады.
Тазша сытылып үйге кіріп барса, бақсы кемпір сарнап отыр екен: «Ай-ай, тазша! Қу тазша! Басыңды қиярмын, қаныңды шашармын!» Мұны естіген тазша кемпірдің бәрін біліп қойғанын аңғарады.
Ол кемпірді сирағынан көтеріп алып, толы қымыз сабаға басын төмен қарата салып, тұншықтырып өлтіреді де, ешкімге көрінбей жоғалып кетеді.
Тағы бір қауіп: кемпірдің дәу балалары
Таң ата хан үйіне қайтқанда, бақсы кемпір жоқ. Іздесе, сабаның ішінен өлігі табылады. Хан одан сайын қорқады: кемпірдің балалары өңшең дәу, ашуланса елге апат әкелуі мүмкін екенін біледі.
Хан тазшаны шақырып: «Мына өліктен құтқар. Балалары бізден көріп, пәле қылмасын. Құтқарсаң, ат басындай алтын беремін», — дейді.
Соңғы айла: «жол апаты» арқылы аман қалу
Тазша кемпірдің бас-аяғын түгел әдемілеп киіндіріп, асаулау түйеге мінгізеді. Өзі де бірге отырып, қалтасына бір біз салып жолға шығады.
Кемпірдің ауылына жақындағанда немерелері жүгіріп келіп: «Шешеке, ханның үйінен алып қайтқан мейіз-өрігіңнен бер!» — деп түйеге жармасады.
Сол сәтте тазша бізді түйенің өркешіне сұғып алады. Түйе тулап, екеуін де аударып түсіреді. Тазша кемпірмен бірге біразға дейін қимылсыз жатып, өлген болып алады.
Кемпірдің дәу балалары шығып келіп қарап: «Шешеміз асарын асап, жасарын жасаған еді. Өлсе, иманы жолдас болсын. Бірақ ханның адамы өлгені қиын болды-ау», — деп қапаланады.
Сол кезде тазша ыңыранып: «Құдайға шүкір!» — деп басын көтеріп, «тіріліп» кетеді. Дәулер оны құрметтеп шығарып салып, еліне қайтарады.
Қорытынды ой
Осылайша қу тазша өз басын да, ел-жұртын да талай бәле-жаладан айламен арашалап шыққан деседі.