Тазша бала
Түс қуған жалқау ханзада
Баяғы заманда бір хан өмір сүріпті. Оның жалғыз ұлы бар екен, бірақ ол өте жалқау көрінеді. Бір күні ханзада ұйықтап жатып түс көреді: бір жағынан ай туып, екінші жағынан жұлдыз шығып тұр екен. Түс оған қатты әсер етіп, ертеңіне орнынан тұра сала көргенін іздеп жолға шығады.
Бірнеше күн жүріп, ол бір қаланың шетінде сиыр бағып жүрген Тазша балаға кезігеді. Жақындап барып, сусын сұрайды. Тазша: «Қайдан келесің, қайда барасың?» — деп сұрайды. Ханзада алғашында сырын ашпайды, бірақ қайта-қайта сұраған соң түсін айтып береді.
Түс саудасы және оңай олжаға қызығу
Түс Тазшаға да әсер етеді. Ол ханзаданың алдында: «Түсіңді маған сат, мен саған мына малымның бәрін берейін» — дейді. Ханзада әуелде көнбейді. Бірақ жалқаулығы жеңіп, еңбексіз келген малға қызығып, Тазшаның малын алып кете береді.
Осы жерден ертегінің өзегі ашылады: жолды таңдау. Бірі — мағынаны сатып жібереді, бірі — мағына үшін тәуекел етеді.
Жым-жырт қаладағы шам және тағдыр тоғысы
Тазша бала түсті іздеп, бірнеше күн, бірнеше түн жүреді. Ақырында бір қалаға кірсе, қала іші түгел жым-жырт, тыныштыққа батып жатқандай. Белгісіз күш жетелегендей, ол бір бағытпен жүре береді де, терезесінің алдында шамы жанып тұрған үйді байқайды.
Үйдің жанында қоржыны бар екі ат байлаулы тұр екен. Тазша ішке кірсе, үйде бір қыз отыр. Қыз оны көріп: «Келдің бе?» — дейді. Тазша: «Келдім» — деп жауап береді. Қыз сырттағы екі аттың біреуіне мінуді бұйырып, өзі де атқа қонады. Екеуі түн ішінде қаладан шығып кетеді.
Бұл — ханның қызы екен.
Әкенің дерті және кіндік шешенің болжамы
Сол хан бір күні қатты науқастанып қалады. Емші-балгер жиналса да, дертін ешкім таба алмайды. Хан қызын бағып-қағып өсірген сиқыршы кіндік шешесі келіп, ханның тамырын ұстайды да: «Дертіңіз қызыңызда» — дейді.
Оның айтуынша, хан қызын қолынан шығарғысы келмей, жүрегін байлап алған. Ал қыздың пешенесіне жазылғаны: бір күні белгілі бір қаладағы үйге барып, болашақ жарын күту; екі атты даярлап, керек-жарағын түгендеу; түн ауғанша шам жағып отыру. Сонда тағдыр айдап бір жігіт келеді, қалғанын уақыт көрсетеді.
Себеп
Әкенің шектен тыс байланып қалуы.
Шарт
Шам жанған үй, даяр ат, күту.
Нәтиже
Кездесу — тағдырдың тоғысы.
Қыздың сынағы: төре ме, қойшы ма?
Жол-жөнекей қыз жігітті бақылап, оның хан баласы емес екенін аңғарады. «Бұл жігіт төре болып өсті ме, әлде қойшы болып өсті ме?» деп ойлап, оны сынамақ болады. Түрлі әңгімеге тартады, бірақ Тазша үндемейді.
Бір жерге келгенде қыз: «Мына араға сиыр бағып, қатығын ішіп жатар ма еді?» — дейді. Сонда Тазша: «Жатса, жатар ма еді» — деп жауап береді. Осылайша қыз оның сиыр баққанын біліп қояды. Содан кейін «маңдайыма жазылғаны осы шығар» деп, қоржындағы киімді алып, оны киіндіріп, сапарын жалғастырады.
Күрке, қыран құс және ханның арам ойы
Екеуі бір қаланың шетіне келіп, шағын күрке тігіп тұрады. Бір күні осы қаланың ханы уәзірімен аңға шығып, құс салады. Қыран бір уақытта сол күркенің төбесіне қонады. Хан құсын алдыру үшін уәзірін жібереді.
Уәзір: «Күркеде адам бар ма? Құс ұшып кетсе жақсы болар еді», — дейді. Күркеде отырған хан қызы сыртқа шығып, құсты ұшырып жібереді. Қыздың сұлу келбетін көрген уәзір есеңгіреп қалады да, ханға барып: «Ана күркеде сізге лайық бір сұлу бар» — деп жеткізеді.
Хан сенбейді. Бірақ қыран тағы да келіп сол күркеге қонады. Сонда хан өзі барып көреді. Қыздың асқан сұлулығына таң қалып, бірден ғашық болады да, оның күйеуін жойып, келіншекті алмаққа бел байлайды.
Қиын тапсырмалар: алтын ат, алтын киік
1) Алтын ат
Хан Тазшаны шақыртып алып: «Пәлен жерде алтын ат бар. Соны маған әкел» — деп бұйырады. Бұл — тапсырмадан гөрі тұзақ еді.
Тазша үйіне келіп, бұйрықты әйеліне айтады. Әйелі оған бір домалақ қара жіп беріп: «Жіпті домалат. Ол інге кіреді. Сол інде менің кіндік шешем тұрады, саған көмектеседі» — дейді.
Жіп інге кіргенде, кемпір шығып: «Бұл — кіндік қызымның жібі» — дейді. Тазша: «Онда мен де сіздің балаңыз болайын» — деп, жағдайын түсіндіреді. Кемпір оған бір жаман ат беріп, көл басында не істеу керегін үйретеді.
Көл жағасына төрт қазық қағып, жаман атты байлап, өздері тасаланады. Алты ала ат ұшып келіп су ішіп кетеді. Артынша алтын ат келеді. Су ішіп болған соң, жаман атпен тістескенде, Тазша білдірмей жақындап барып, алтын аттың мойнына құрық салып ұстап алады. Жаман атты кемпірге қайтарады да, алтын атты хан алдына апарады.
Хан қапаланады: ол атқа емес, Тазшаның көзін жоюға ұмтылған еді. Алтын ат ханға жуымай, теуіп мінгізбейді.
2) Алтын киік
Хан амалсыз: «Алтын ат асау екен. Өзiң ал. Ал маған пәлен жердегі алтын киікті әкел» — дейді.
Әйелі Тазшаға: «Алтын атқа мін. Тізгінді қоя бер. Көзіңді жұм. Ат тоқтағанда ғана аш» — деп ақыл береді.
Тазша айтқанын істейді. Ат бір жерге тоқтағанда көзін ашса, алтын киікті тұяғымен басып тұр екен. Тазша киікті алып ханға апарады. Хан ұстайын десе, киік жуытпайды. Амалы таусылған хан: «Бұл да ұнамады. Өзің алып кет. Қазірше боссың» — деп, Тазшаны қайтарады.
Оқиғаның түйіні
- Ханның әр «тапсырмасы» — қастандықтың басқа түрі.
- Тазшаның әр жолы — әйел ақылы мен кіндік шешенің көмегі арқылы ашылады.
- Сынақтар күштен емес, жол табудан өтеді.
Шеңгел астындағы от: соңғы тұзақ
Ханның ызасы үдей түседі. Енді ол бір жерге шеңгел үйгізіп, үстіне май құйғызады да, Тазшаны шақырып: «Осының астында менің әке-шешем бар. Солардың хал-жағдайын біліп кел» — деп бұйырады.
Тазша шеңгелдің астына кіргенде, ханның малайы майға от қояды. Мұны сезген келіншек бірден кіндік шешесін шақыртады. Кіндік шеше түтіннің арасымен білдіртпей жетіп, Тазшаны алып шығады. Шеңгел түгел жанып, күл болады.
Таңертең Тазша сол жерге қайта келіп, күлдің арасына кіріп жатады. Үсті-басы күл болып, ханның алдына барған кезде, хан шошып: «Әке-шешемнің хал-жағдайы қалай?» — деп сұрайды. Тазша: «Хал-жағдайы жақсы. Іші пысса, бізге келсін деп, сені шақыртып жатыр» — деп жауап береді.
Ханның қашуы және Тазшаның таққа көтерілуі
Хан «Бұл адам ба, әлде шайтан ба?» деп үрейленіп, бір күні өшін алмақ болып, Тазша мен әйелінен қауіптенеді. Ақыры бір түнде ел-жұртын тастап, көшіп кетеді.
Ханынан айырылған халық жиылып, Тазшаны хан етіп сайлайды. Осылайша Тазша ақылды жарының арқасында хан болып, мақсат-мұратына жетеді.