Бірде директор
Тоғызыншы наурыз: ең соңғы бақытты күн
Тоғызыншы наурыз Митяның Мәскеудегі ең соңғы бақытты күні болды. Әйтеуір, өзі солай жорыды. Түскі он екіде олар Катя екеуі Тверь бульварымен жоғары өрлеп келе жатты. Қыс аяқ астынан көктемге орын беріп, күн көзі қыздырып жіберген. Бозторғайлар да мекеніне оралып, жылу мен қуанышты қоса ала келгендей еді.
Қар еріп, дүние елжірей түсті: төбелерден су сорғалап, көше сыпырушылар жаяу жолдың мұзын оя бастады, шатырлардың жылбыраған қарын түсірді. Қайда қарасаң да қаптаған адам, жұрт көңілді. Биіктегі шарбы бұлттар түтіндеп барып сейіліп, көк аспанға сіңіп кеткен. Алыстан бәрінің төбесінен ойлана қарап Пушкин тұр; Страстной монастырі күнге шағылысып жарқырайды.
Катяның сөзі — мақтау ма, шаншу ма?
Сол күні Катя ерекше көрікті еді: қаяусыз ақ көңілмен жақындығын танытып, балалық сеніммен Митяның қолтығынан алып, еңкейіп оның бақытты да тәкаппар жүзіне қайта-қайта қарағыштайтын. Алайда Пушкиннің қасына жеткенде ол күтпеген жерден:
— Сен балаша аңғалдықпен күлгенде аузыңды арандай ашып, ерніңді қайыстай созатының не? Ренжіме, мен сені сол күлкің үшін жақсы көремін. Оның үстіне византиялыққа ұқсайтын көзің қандай ғажап!
Митя күлмеуге тырысып, іштегі мақтаныш пен болар-болмас ренішін жасырып:
— Балалық аңқаулыққа келсек, екеуміз бір-бірімізден онша алшақ кетпеген шығармыз. Ал менің «византиялық» түрім сенің «қытай патшайымына» ұқсастығыңдай-ақ. Сендер қымс етсеңдер болды, Византия, Қайта өрлеу дей жөнелесіңдер… Сенің анаңды түсінсем бұйырмасын!
Әзілге ұқсаса да, сол күнгі көп нәрсе Митяның жанына жақпады. «Балалық аңғалдық» дегені тым ерсі естілді: Катя мұны бұрын да айтып жүрген, әрі мұндай сөз кездейсоқ емес сияқты. Катя қай жағынан да өзін ересек көрсетіп, Митя соның астарынан тісқақты бір үстемдікті сезгендей болатын.
«Қалай десең де…»: құлаққа түрпідей тиген сөйлем
Катяның «қалай десең де» дейтін бір сөз орамы Митяға түрпідей тиетін болды. Ол өлеңді де қоңыр дауыспен әдейі мәнерлеп оқитын, сол мәнердің өзінен Катяны Митядан алыстатып, қызғаныш пен өшпенділігін қоздыратын ортаның ізі сезілетін. Сонда да Митя ол сезімге аса мән бермегендей болып, көңіліне алмауға тырысатын. Кейін ойланып отырса, дәл сол тоғызыншы наурыз — Мәскеудегі ең соңғы бақытты күні екен.
Сол күні қайтып келе жатып Катя Циммерманнан Скрябиннің бірнеше шығармасын сатып алды да, сөз арасында күле отырып Митяның анасын тілге тиек етті:
— Сен білесің бе, мен ол кісіден күні бұрын қорқып жүрмін.
Екеуі танысқалы бері болашақ туралы, бұл махаббаттың немен бітетінін сөз етпеген еді. Ал енді Катя аяқ астынан Митяның анасын ауызға алып, ертеңгі енесі боларына нық сенгендей сөйлеп кетті.
II. Күндер бұрынғыша көрінгенімен, ішкі ауа райы өзгерді
Кейінгі күндер сырттай баяғыша өтіп жатқандай еді. Митя Катяны Көркем театр студиясына шығарып салып, концерттерге, әдеби кештерге ертіп жүрді. Кейде Кисловкадағы үйінде түнгі екіге дейін отыратын. Бір таңғаларлығы — Катяның шешесі еш нәрседен тыймайтын: темекісі аузынан түспейтін, боянып-сылануды ұнататын, қызыл-күрең шашты, сүйкімді әрі кеңпейіл әйел еді.
Ара-тұра Катя да Митяның Молчановкадағы студенттік бөлмесіне келіп-кететін. Кездесулер көбіне сүйісудің мастығымен өтіп жатты. Бірақ күтпеген бір сұмдық болғандай: тірлік жоқ жерден бұзылып, Катя Митяға өзгеріп кеткендей көрінді.
Екі Катя
Митяға Катя екеу сияқты сезілді: бірі — танысқан сәттен-ақ оны ынтық қылған, құмарын оятқан қыз; екіншісі — кәдімгі пенде, біріншісіне мүлдем ұқсамайтын әйел.
Өзін-өзі жұбату
Көктемгі күйбең, киім-кешек, тігінші… Мұның бәрі Катяның назарын бөлетіндей көрінетін. Бірақ бұл — тек өзін-өзі жұбату еді: секемшіл жүрек барған сайын суына берді.
Театр мектебінің директоры Катяны мақтаумен басын айналдырып жіберді. Катя соның бәрін Митяға айтып келетін. Директор «Сен менің мектебімнің мақтанышысың» депті-мыс. Сабақтан бөлек жеке дайындап, емтиханда атын дүрілдетуге барын салатындай. Оның қыздарды арам жолға итермелейтіні де ел ішінде айтылатын: жаз бойы таңдағанын Кавказға, Финляндияға, шетелге алып кетеді деседі.
Қызғаныштың уы
Митяның ойына әртүрлі жаман күдік келді. Катя кінәлі болмаса да, оның санасында «былапыт, қылмыстық қатынас» деген қара дақ пайда болып, жаны түршікті. Ең қиыны — бұл күдік дәлел сұрамайды: өзінен-өзі өсіп, өзінен-өзі ақиқатқа айналатындай.
Бірде Катя шешесінің көзінше:
— Митя, сіз әйелді тек үй шаруасымен ғана бағалайсыз. Сізден нағыз Отелло шығады. Сізді ешқашан сүймеген де, сізге ешқашан тимеген де болар едім!
Шешесі оған қарсы шығып, қызғанышты махаббаттың белгісі деді. Катя болса қызғаныш — сыйламау, сенбеу деп қайырды. Ал Митяның ішінде қызғаныш әлдеқашан махаббаттың өзегіне айналып кеткен еді.
III. Емтихан күні: салтанат пен қорлану аралас сезім
Катяның көптен күткен емтиханы басталған күні Митяны қинаған күдік расқа шыққандай болды. Катя ол күні Митяны көргісі де келмегендей: мүлде бөтен, көптің қызығына айналған. Жұртты өзіне табындырып, мейманасы тасып тұрды.
Ол ұзатылатын қалыңдықтай аппақ киініп, құлпырып көздің жауын алды. Жаппай қол соғылды. Директор — жанарында жылт жоқ, өшіп қалған су көзді ескі актер — бірінші қатарда отырып алып, жұрт естісін дегендей даусын көтеріп ескерту жасаумен болды.
Ақ көйлек пен ішкі қара дақ
Митяға ең сорақысы — Катяның бойынан қатар аңқыған екі түрлі әлем еді: періште тазалығы мен былғаныш сезімнің бір арнаға түсуі. Ақ көйлегі сахнаға шыққанда тіптен қысқара түскендей болып, залдағылар оның ақ туфлиіне, ақ жібек шұлық киген балтыры мен санына үңілді. Катя «қыз шіркеу хорында әнші еді» деген өзіне де сенбейтін өтірікті көркемсіп оқып тұрды.
Сол сәтте Митяның жүрегі екіге жарылғандай болды: бір жағынан «ол — менікі» деген мақтаныш, екінші жағынан «жоқ, ол — менікі емес» деген күйік.
Емтиханнан соң қайтадан «бақытты күндер» басталғандай еді. Бірақ Митя енді бұрынғыдай жеңіл сенбейтін болды. Катя бірде:
— Сен неткен топассың! Мен тек сен үшін ғана жақсы оқуға тырысып едім ғой, соны да сезбедің бе?
Митя емтиханда не сезгенін жақсы білетін, бірақ сол сезімнен әлі құтыла алмай жүргенін айта алмады. Ал Катя бір реніш үстінде:
— Түсінсем арам қатайын, егер менің тұла бойым тұнып тұрған тұрпайылық болса, несіне «сүйдім» деп жүрсің? Сонда сен менен не талап етпексің?
IV. Сыртқы жарқыл күшейген сайын, арадағы алшақтық ұлғайды
Катя барған сайын өзгеріп бара жатты. Емтиханда көзге түскені көп әсер етті. Көктем келісімен ол құрметті ортаның салиқалы бикеші сияқты: үнемі сәнді киініп, бір жаққа асығып бара жатады. Митя өз бөлмесінің күңгірт дәлізінен ұялатын болды. Катя бұрынғыдай жаяу емес, көлікпен келетін: үстіндегі жібегі сусылдап, бетін тор жауып, дәлізден зу етіп өте шығады.
Ол келген сайын «уақытым тар» деп асығады, анасы екеуі тігіншіге баратынын сылтауратады. «Енді өзімді күтпесем болмайды» дейді де, өзі айтқанына Митя сенбейтінін біле тұра, көзін ойнақшытып қояды.
Қарапайым бөлмедегі ауыр сән
Қазір ол шляпасын мүлде шешпейтін болды, қолынан шатыры түспейді. Митяның кереуетінің шетіне аяғын айқастырып отырып алып, жібек шұлықтың керілген қылтасын көрсетіп, оның есін кетіреді. Кетер алдында бүгін кешке үйде болмайтынын, тағы бір жаққа шығатынын қайталай береді — Митяға бұл оның «есуастығына» жасалған мазақ іспетті көрінетін.
— Қане, сүйсеңші мені!
V. Ажырау — түсінісу үшін бе, әлде қашу үшін бе?
Сәуірдің аяғында Митя деревняға барып демалмақ болды. Өзін де, Катяны да әбден қажытты: азаптың ақылға сыймайтыны сонша, оған тіпті айқын себеп те жоқ сияқты. Сонда Катяның кінәсі не?
Бірде Катя шыдамы таусылып:
— Бар, бара ғой, менің төзімім таусылды! Арамызды анықтағанша бір-бірімізден қаша тұрайық. Сен әбден жүдеп кеттің. Мамам сені көксауға ұшырады деп отыр. Бұдан артыққа шыдай алмаймын.
Митя кететін болып еді — бәрі әуелгі арнасына түскендей: Катя жұмсарып, биязы тартты, тіпті жылап та алды. Ол көз жас Митяны туғанындай жақындатып, Катяның алдында өзін кінәлі сезіндірді.
Маусымның басында Катяның шешесі Қырымға аттанатын болды; жазды сонда өткізіп, қызын да ала кетпек. Олар Мисхорда кездесуге келісті. Митя да бармақ: жолға дайындалды, Мәскеуді біртүрлі мең-зең күйде кезді — аяғы нық, есі дұрыс, бірақ ішінен ауырған адам секілді.
Ол өзін әрі мас, әрі дімкәс сезінді; сонымен бірге ессіз бақыттымын да деді — Катяның жан тартып, қамқор бола бастағанына көңілі толды. Екеуі дүкен аралап, жолға қажет зат алды: мұның бәрі алғашқы табысқан тәтті шақтарын еске салды.
VI. Қоштасу және жаңбырлы Мәскеу
Жолға шығарда қоштасуға Протасов келді — Митяның ең жақын сырласы. Ол чемодан байлап жатқан Митяның қолының қалтырағанын көріп, мұңды бір даналықпен жымиды да ұзақ сөйледі: өмірдің тірегі Катя емес екенін, асықпауды, өзіңді сақтауды ескертті. Айтқан сөзінің өзегі — махаббаттың да, құмарлықтың да адамды жарға соғатыны, бірақ соған бола дүниенің құламайтыны еді.
Протасов қолын қысып кеткен соң, ашық терезеден қарсы үйдегі студенттің әні естілді. Ол таңнан кешке дейін «әнші боламын» деп даусын сынайтын. Әуен Митяның құлағынан кетпей қойды.
Митя Кисловкаға тартты — Катяның шешесімен қоштасуы керек. Қызыл-күрең шашты, жылы жүзді әйел жалғыз отырып темекі шегіп отыр екен. Митя оның жұмсақ қолынан сүйді; әйел де аналық сезіммен Митяның самайынан иіскеп, маңдайынан шоқындырды.
— Еһ, сүйкімдім, тек күлкімен өмір сүріңдер! Христос жар болсын, барыңдар, жолдарың болсын!
Арба қозғалған сәттегі ой
Жүгін дәліз кезекшісінің көмегімен арбакештің қосаяқ арбасына тиеп, соның қасына отыра бергенде, аттанардағы алғашқы ойы осы болды: бәрі де бітті, өмірдің бір үзігі өтті де кетті. Соған қарамастан бойы жеңілдеп, алдағы күннен бір үміт күткендей.
Жаңбыр себезгілеп тұрды. Көшелер бос. Жолға төселген малта тас суға шағылысып, темірдей жалтырайды. Аспан түнеріп, кірлеп кеткен үйлер бүрісе қалған. Арбакеш атын айдамай, ілбіп келеді…