Пугачев мені тоқтатып

Күні ертең гвардия капитаны болар еді. Ол қажетсіз; армияда істесін. Бұл — жөн сөз. Қиналып көрсін түскесін.

Әкем — Андрей Петрович Гринев — жасында граф Минихтың қарауында әскери қызмет істеп, 17... жылы премьер-майор болып отставкаға шыққан. Содан соң Симбирдегі туған деревнясына қайтып, сондағы кедейленген дворянның қызы Авдотья Васильевнаға үйленген. Біз тоғыз ағайынды екенбіз; меннен басқаларының бәрі жастай өліпті.

Жақын туысымыз гвардия майоры, князь Б-ның жәрдемімен мені Семенов полкының сержанты етіп жаздырды. Бірақ оқуым біткенше демалыста жүретін болып саналдым. Момын мінезді үй қызметкері Савельичтің қарауына тапсырылдым; ол менің тәрбиешім болды. Соның қасында жүріп, он екі жасымда орысша хат таныдым, аңшы иттердің қасиеттерін шешен суреттейтін әңгімешіл болып алдым.

Осы кезде әкем маған арнап Москвадан Мосье Бопре деген французды тәрбиеші етіп алдырды; оған қоса бір жылға жетерлік шарап пен прован майын да жіберткен. Француздың келуін Савельич қатты ұнатпады.

Бопре өз жұртында шаштараз болған, кейін Пруссияда солдат болыпты. Тәрбиеші болу үшін өзі де мәнін толық түсінбейтін сөздерді жаттап алып, Россияға келген. Алайда ол ақкөңіл болғанымен, аса жеңіл, жүгенсіз кісі еді. Оның тағы бір осал жері — әйел затына шектен тыс құмарлығы.

Өзі айтқандай, бір жұтым болса да артығырақ қылғытқанды жақсы көретін. Ал біздің үйде қызыл шарап түскі тамақ алдында бір-ақ рюмкадан беріліп, көбіне оған да қолы тимейтін. Сондықтан Бопре тез арада-ақ орыстың ақ арағына әуестеніп алды; оны өз елінің шарабынан да артық көріп, «асқазанға ең пайдалы» деп мақтайтынды шығарды.

Контракт бойынша ол маған француз, неміс тілдерін және түрлі ғылымдарды оқытуы керек еді. Бірақ ол мен арқылы өзі ертерек орысша былдырлап үйренуді қолайлы көрді. Содан кейін әрқайсымыз өз тіршілігімізбен кететінбіз. Бір үйде тату тұрып, дос болып жүрдік; мен де басқа ұстазды қажет етпедім.

Көп ұзамай тағдыр бізді айырып жіберді. Бір күні кір жуғыш Палашка мен сиыр бағатын қыли Акулька жылап-еңіреп шешемнің алдына келіп, өздерінің осалдығын да, «жастық пен тәжірибесіздіктен» мусьенің алдауына көнгендерін де мойындады. Шешем бұл хабарды дереу әкеме жеткізді.

Әкемнің кесімі лезде шықты: французды шақыртсын деді. Бірақ жіберген адам «мусьенің балаға сабақ беріп жатқанын» айтып келді. Ашудан зығыры қайнаған әкем менің бөлмеме өзі кірді.

Дәл сол сәтте Бопре керуетте бейқам ұйықтап жатыр еді, ал мен «өз тіршілігіммен» отырдым. Шынын айтсам, оқуға арналып Москвадан арнайы географиялық карта алдырылған болатын. Қабырғада көптен ілулі тұрған сол қалың, әдемі қағазға көзім түсіп, одан батпарақ жасап ұшыруды көптен армандап жүретінмін. Бопренің қатты ұйқысын пайдаланып, сол арманымды орындауға кіріскен едім: әкем кіріп келгенде мен Добрая Надежда тұмсығына кендірден құйрық тағып жатыр екенмін.

Әкем менің құлағымнан тартып қалды да, тоқтамай Бопрені оятып, күнәсін бетіне басты. Сорлы француз титықтай мас екен. Әкем оны керуеттен жұлып алып, жағасынан сүйреп апарып, есіктен лақтырып жіберді. Сол күні-ақ үй маңынан қуылды.

Он алты жасым осылай өтті. Дәл осы шақта тағдырыма өзгеріс кірді. Күздің бір күні шешем мейманханада бал қосқан варенье қайнатып жатқан, ал мен бұрқылдаған көбікке қызығып, сілекейім ағып қадалып отырдым. Әкем терезе алдында жыл сайын алдырып тұратын «Придворный календарьды» оқып отырды.

Бұл кітап оған ерекше әсер ететін: қайта оқыған сайын бірде қызуланып, бірде қатуланып кететін. Шешем осы мінезді жақсы білгендіктен, календарды көзге түспейтін жерге тығып қоюға тырысатын. Алайда қолына түсе қалса, ұзақ сағат бойы тастамайтын.

Кейде иінін қозғап, күбірлеп те қоятын: «Генерал-поручик!.. Менің ротамда сержант қана еді!.. Россияның екі орденін бірдей кавалер!.. Содан бері көп-ақ өткені ме?..»

Кенет ол шешеме қарап: «Авдотья Васильевна, Петруша нешеге келді?» — деді. «Он жетіге шықты», — деді шешем. Әкем сөзін бөлдірмей: «Жарайды. Оны әскер қызметіне жіберуіміз керек», — деді.

Бұл сөз шешемді жай отындай ұрды: қолындағы қасығы кастрюлькаға түсіп кетіп, екі бетін жас жуды. Ал мені, керісінше, қуаныш кернеді: қызметке бару — бостандық алғандай көрінді; Петербург өмірінің қызығы қол бұлғады, өзімді гвардия офицері етіп елестеттім.

Әкем істеймін дегенінен қайтпайтын. Жүрер күнім белгіленді. Аттанар алдында ол менің болашақ начальнигіме хат жазатынын айтып, қалам мен қағаз сұрады.

Шешем: «Князь Б-ға менің атымнан да сәлем айт, Петрушаға көз қырын сала жүрер деп өтін», — деді. Әкем қабағын түйіп: «Князь Б-ға хат жазып не жұмысым бар?» — деп тыйып тастады.

Сөйтсем, мен енді Петербургке бармайтын болыппын. «Одан да армияға қызмет етсін, лямка тартсын, оқ дәрісін иіскесін; гвардия қылжағы болғанша, солдат болсын», — деді ол.

Паспорт кішкене сандықта, мені алғаш шоқындырғанда киген көйлегіммен бірге сақтаулы еді. Шешем оны тауып әкеліп, қалтыраған қолымен әкеме ұсынды. Әкем асықпай оқып, сосын хат жазып бітірді. Хат пен паспортты пакетке салып, мөрлеп, көзілдірігін шешті де мені қасына шақырды:

Сол сәтте жаңа ғана жарқ еткен үмітім өшті. Петербургтегі сауық-сайранның орнына қашықтағы сұрғылт, саңырау дүниеге кететін болдым. Бірақ амал қанша — тайталасар дәрмен жоқ.

Келесі күні ертемен күймелі шана есік алдына келді. Жол жабдығы, ыдыс-аяқ, шәйнек, жол азығы — бәрі түйін-түйін болып тиелді.

Жүрер сәтте әкем маған:

Шешем көз жасын тыя алмай, саулығымды тілеп қала берді. «Көзіңнен жазым етпе, күте біл», — деп Савельичке қайта-қайта тапсырып жатты. Маған қоян ішік, сыртынан түлкі ішік кигізді. Савельич екеуміз күймеге отырдық; қозғала бергенде көзімнен жас сорғалап, сол бетімен кете бардым.

Сол күні түнде Симбирскіге жеттік. Мұнда бір тәулік кідіріп, Савельичке тапсырылған қажетті заттарды алмақ болдық. Түнделетіп трактирге қондық.

Ертеңіне Савельич дүкен аралауға кетті. Терезеден көрінетін лайсаң көшеге қарап ішім пысқан соң, басқа бөлмелерді араладым. Биллиард бөлмесіне кіре бергенімде жасы отыз бес шамасында, сұңғақ денелі, ұзын қара мұртты, үстінде халаты бар, аузында трубкасы, қолында кийі бар бір мырзаны көрдім. Ол маркермен бәстесіп ойнап жатыр екен.

Маркер ұтса — мырза бір рюмка арақты тегін береді, ал маркер ұтылса — биллиардтың астынан еңбектеп өтеді деп келісіпті. Ойын созылған сайын маркердің төрт тағандап еңбектеуі де көбейді, ақыры ол стол астынан шықпай қалды. Мырза ауыр сөздер айтып, содан соң мені ойынға шақырды. Білмейтінімді айттым. Бірақ аздан кейін танысып кеттік: ол — Иван Иванович Зурин, гусар полкының ротмистрі екен; Симбирскіден рекрут қабылдауға келіп, осы трактирге тоқтаған.

Зурин мені түстік асқа шақырды. Ол көп ішті, «қызметке жаттығудың басы осы» деп, маған да ішкізді. Әр түрлі армия анекдоттарын айтып, күлкіден көзіме жас келтірді. Осылайша бір дастарқанда тез жақындасып кеттік.

Мен оның сөзіне шын сеніп, үйренуге кірістім. Бірнеше сабақтан кейін ол «ақшаға ойнайық; ұтысу мақсат емес, бірақ аздап бәске тіккен жөн» деді. Мен келістім. Ол пунш алдырып: «Мұның да дәмін татып қой, онсыз қызмет болмайды», — деді. Мен тағы да көндім.

Ойын ұзап, ішкен сайын батырси бердім. Шарларым борттан секіріп, есеп жүргізіп тұрған маркерге тіл тигізіп те жіберетін болдым. Уақыт байқатпай өтті. Зурин сағатына қарап, кийін стол үстіне қойды да, менің жүз сом ұтқызғанымды айтты. Аздап түршіктім: ақшам Савельичте еді. Кешірім сұрай бастадым. Бірақ ол: «Қиналма, күте тұрамын; әзірше Аринушкаға барып қайтайық», — деді.

Күнді де сол жүгенсіздікпен батырдым. Түн ортасында Зурин мені трактирге әкеп тастады. Савельич басқыш алдында күтіп алып, мені көргенде үрейі ұшты.

Келесі күні басым тас болып ауырды. Савельич шай әкеліп, ұзақ қылып ұрысты: бұл әдеттің маған жараспайтынын, «оңбаған мусьенің» араққа үйретіп кеткенін айтты. Мен ұялдым да, теріс айналып: «Бара тұр, Савельич, шай ішпеймін», — дедім.

Осы кезде бір бала кіріп, Зуриннің хатын тапсырды. Онда: «Кешегі маған ұтқызған жүз сомыңды осы баладан беріп жібере көр. Ақшаға аса мұқтажбын», — деп жазыпты. Басқа амал қалмады.

Мен Савельичке жүз сом беруді бұйырдым. Ол таңданып: «Қалайша? Не үшін?» — деді. «Қарыздармын», — дедім салқын қалып сақтауға тырысып. Ол «беретін ақшам жоқ» деп бұлтақтағанда, оның қатаң бақылауынан құтылу үшін сөзімді ауырлатып жібердім:

Савельич жылап жіберді: «Жүз сом! Тәңірім сақтасын!» — деп жалынды. Бірақ мен қатаң райымнан қайтпадым. Ақыры ол қарызды өтеуге кетті.

Мен оны аядым. Бірақ еркіндікке шығып, енді сәби еместігімді көрсеткім келді. Қарыз өтелді. Савельич бұл «кесапат ұясындай» көрінген трактирден мені тезірек алып шығуға асықты. Ұяттан жүрегім шымырлап, үнсіз өкініп, Симбирскіден аттандым. Ұстазыммен қоштасқан жоқпын; қайта кездесуді де ойламадым.

Жол-жөнекей ойларым көңіл сергітерлік емес еді. Кешегі ұтқызғаным — сол күнгі бағамен қомақты ақша. Симбирск трактиріндегі қылықтарымның есуастық екенін іштей сездім, Савельичтің алдында кінәлімін.

Кәриям маған сыртын беріп отырды; анда-санда жөтелгені болмаса, үн қатпады. Мен де татуласқым келіп, ақыры сөз бастадым: «Жетер енді, Савельич. Кінәлі мен. Кеше сені бекер ренжіттім. Бұдан былай өзімді дұрыс ұстап, саған құлақ асамын. Бір жолға ашуыңды қи — татуласайық».

Савельич ауыр күрсініп: «Өзіме өзім кейіп отырмын, бәріне де өзім кінәлі. Сені трактирге жалғыз тастап кетпесемші... Енді қожаларымның көзіне қалай көрінермін?» — деді. Мен оған енді оның рұқсатынсыз бір тиын жұмсамайтынымды уәде бердім. Ол біртіндеп тынышталды, бірақ «Жүз сом! Аз дүние ме екен, жүз сом!» деп күбірлеп қоятын.

Барар жеріме жақындап келем. Төңірегім — жазық, мұңды дала: даланы кесіп өткен төбелер, сай-салалар ұшырайды. Бәрі де қарға көмілген. Күн еңкейді. Күймелі шанамыз шаруалар шанасының ізін қуалай тартып келеді.

Жәмшік кенет орнынан тұрып, жан-жағына көз жіберді де бөркін алып, маған бұрылды: «Кейін қайт десең қайтеді, мырзам?» — деді. «Неге?» — дедім. «Күн райы сенімсіз: жел көтеріліп келеді; қарды суырып тұр. Артыңа қара».

Шығыс көкжиекте ақ бұлт көрінді. Алғашында оны алыстағы қарлы төбеге ұқсатқан едім. Жәмшіктің айтуынша, бұл — боранның алды. Савельич кейін қайтуды жөн көрді. Бірақ маған жел кішкене ғана сияқты болып, келер станцияға аман жетерміз деген сеніммен жәмшікке жедел жүруді бұйырдым.

Жел сағат сайын күшейді. Ақ бұлт қалыңдап, аспанды торлады. Әуелі селдір жауған ұсақ қар бір мезетте жапырақтап төгіліп, ұйтқи бастады. Қарауытқан аспан мен қар теңізі араласып, бүкіл көріністі жұтып қойды.

Күймеден басымды шығарып қарадым: құйын мен қараңғылықтан басқа түк көрінбейді. Ұлыған жел жанды айуанның ышқынғанындай. Қар бізді көме бастады; аттар аяңдап келіп, ақыры тоқтап қалды.

«Неге тоқтадың?» — деп айқайладым. «Тоқтамағанда қайтем? Жол жоқ. Айнала тас қараңғы, қайда келгеніміз де белгісіз», — деді ол түсіп жатып.

Мен кекейінгенімде, Савельич араға түсті: «Тыңдамадың... керуен сарайға қайтқанда шайға қанып, дем алып, ертең боран басылғасын жүріп кетуші едік. Тойға бара жатқандай неге асықтың?»

Енді басқа амал жоқ еді. Қар сонша құйды — күйменің маңы ақ қамалдай үйіліп қалды. Аттардың басы салбырап, анда-санда дір ете қалады. Жәмшік күймені шыр айналып түртпектеп жүр; Савельич те естіртпей бірдеңе айтып қояды.

Мен төңірекке үңілдім: жол ма, ел қарасы ма — ештеңе айыру мүмкін емес. Кенет бір нәрсе қарауытып көрінді.

«Ей, жәмшік! Анау қарауытқан не?» — дедім. Ол да қарады да: «Құдай білсін, мырзам... жүкке де ұқсамайды, ағаш...» — деп орнына қайта отырды.