Қазақша рефераттар

Мысыр өнері

Мазмұны

Мысыр өнері

Мысырдың ғажайып өнері әлемдегі өзге мәдени ескерткіштермен салыстырғанда айрықша болмысымен, көнелігімен ерекшеленеді. Мысыр жерінде өнер ошақтары, сәулет кешендері мен қорымдар салыстырмалы түрде жақсы сақталған. Сол арқылы көне мәдени-рухани байлық туралы анағұрлым нақты мәлімет алуға болады.

Мысыр мәдениеті мен өнерінің бізге жеткен алғашқы белгілері шамамен б.з.д. IV мыңжылдықта қалыптаса бастады. Алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, біртіндеп құл иеленуші мемлекеттер құрыла берді. Ғасырлар бойы мысырлықтардың асыраушы анасы болған Ніл дариясы енді құл иеленушілердің меншігіне айналды.

Б.з.д. IV мыңжылдықтың екінші жартысында Мысыр жерінде екі құл иеленуші мемлекет — Оңтүстік және Солтүстік патшалық бой көтерді. Ал б.з.д. III мыңжылдықта Солтүстік патшалық ұзақ соғыстардан кейін Оңтүстікке бағынып, тұтас Мысыр мемлекеті құрылды. Осы кезеңде мәдениет пен өнер қарқынды дамыды.

Бедерлеу өнері және Нармер тақтасы

Тасқа ойылып, қашалып жасалатын бедерлеу өнері ерекше өріс алды. Сызуға, сурет салуға бейімі бар шеберлер өз дәуірінің қоғамдық құрылысын, соғыс қимылдарын, патша жорықтарын әртүрлі тас беттеріне бейнелеп түсіріп отырды. Мұндай туындылар бір жағынан — тарихи жылнамалық белгі, екінші жағынан — көркемдік деңгейі жоғары өнер ескерткіші болды.

Солардың ішіндегі ең әйгілілерінің бірі — Нармер тақтасы. Онда Солтүстік патшалығын тізе бүктірген Нармер патшаның әскери жорығы мен жеңісі айшықты бейнелермен берілген. Композициялық шешімнің жинақылығы мен тақта бетіндегі бейнелік тәсіл көрерменді бірден баурап алады. Бұл туынды Ежелгі Мысыр өнерінің ең айтулы ескерткіштерінің қатарында.

Сәулеттегі бетбұрыс: Жосер пирамидасы

Перғауындар билігі күшейген сайын ірі қалалар, кең сәулет кешендері мен ғибадатханалар салуға ерекше көңіл бөлінді. Бұл үрдіс перғауын Жосер тұсында кең қанат жайды. Сол кезеңде орталық болған ежелгі қалалардың бірі — Мемфис өркендеп, сәулет өнерінің алғашқы ірі үлгілері пайда болды.

Жосер пирамидасы Мысыр классикалық сәулетінің алғашқы ірі жетістігі саналады. Бұған дейін бірқабатты мастабалар басым болса, бұл кешен жеті мастабадан құралып, «сатылы пирамида» аталды. Биіктігі шамамен 60 метрге жеткен бұл құрылыс инженерлік ойдың жаңа деңгейін көрсетті.

Пирамидалар дәуірі және Гиза

Алып құрылыстардың салынуы діни наныммен де, саяси мақсатпен де байланысты болды: перғауынның құдіретін жариялау, биліктің тұрақтылығын бекіту, халық санасында үстемдік идеясын орнықтыру. Осы дәстүр сәулет өнерін алға жылжытып, әйгілі пирамидалар дәуірін қалыптастырды.

Ніл жағасындағы Гиза жазығында орналасқан Хуфу (Хеопс), Хафра (Хефрен) және Менкаура (Мекерин) пирамидалары «Гиза пирамидалар қорымы» деп аталады. Солардың ең ірісі — Хуфу пирамидасы: биіктігі шамамен 147 м, қырларының ұзындығы 235 м. Аңыз-деректер бойынша құрылысқа мыңдаған адам тартылып, жұмыстар ұзақ жылдарға созылған.

Қарнақ ғибадатханасы және бағаналы зал

Мысыр кейінгі ғасырларда да әлемдік мәдениет пен өнерге өлмес мұра қалдырды. Солардың бірі — б.з.д. XX—XIII ғасырларда салынған Қарнақ ғибадатханасы. Ол Амон — Күн Құдайына арналып тұрғызылып, бірнеше ғасыр бойы кеңейтіліп отырды.

Ғибадатхананың ең әсерлі бөлігі — гипостиль (колонналы) зал. Биіктігі шамамен 20 м, диаметрі 4 м болатын алып тас бағаналар кешенге салтанатты әрі сұсты сипат береді. Бағаналар мен қабырғалардағы көпқабатты жазулар мен бедерлі көріністер көрерменді таңдандырып, кеңістікке басқа бір өлшемнің лебін әкеледі.

Қарнақ құрылысы кейінгі әлемдік сәулет тарихына ықпал етіп, бағаналы құрылыс дәстүрінің дамуына жол ашты. Архитектура мен мүсін өнері Мысырда үнемі сабақтасып, бірін-бірі толықтырды: Гиза пирамидаларын Хефрен сфинксінсіз, Қарнақ пен Луксорды құдай бейнелі мүсіндерсіз елестету қиын.

Мүсін өнері және канон

Мүсін өнерінің ішінде көнелігімен де, ауқымымен де Хефрен сфинксі айрықша. Денесі арыстан кейпінде, басы перғауын Хефрен бейнесінде жасалған бұл монумент табиғи тастан қашалып орындалған. Осы дәуірден бастау алған монументальді дәстүр бедерлемеде де, қабырғалық росписьте де қатаң канондық өлшемді сақтап дамыды.

Канонға тән басты белгі — адам тұлғасын белгілі бір ережемен беру: бас пен аяқ-қолды көбіне алдынан, иықты қырынан көрсетуге ұмтылу. Бұл тәсілдің өміршеңдігі соншалық, ол ғасырлар бойы өзгермей, Мысырдың өзіндік бейнелеу мектебін қалыптастырды және өзге аймақтардың өнеріне ықпал етті.

Ежелгі Мысыр тарихының негізгі кезеңдері

  • Династиялыққа дейінгі кезең — б.з.д. IV мыңжылдық
  • Ежелгі патшалық кезеңі — б.з.д. XXX—XXIII ғасырлар
  • Орта патшалық кезеңі — б.з.д. XXII—XVIII ғасырлар
  • Жаңа патшалық кезеңі — б.з.д. XVII—XI ғасырлар
  • Кешеуіл уақыт кезеңі — б.з.д. XI ғасырдан б.з.д. 332 жылға дейін

Династиялыққа дейінгі кезең

Бұл кезеңде тас өңдеу жоғары деңгейге көтерілді. Жалпақ тас бетіне бедерлі суреттер салынып, шеберлер тарихи оқиғалар мен әскери жорықтарды бейнелеуге талпынды. Негізгі мақсат — адам образын көрсету болды.

Тақырып

Тарихи кезеңдер, жорықтар, билік символдары.

Техника

Жалпақ таста ойып түсіру, бедерлеу, контурды айқындау.

Канон

Тұлғаны қатаң ережемен беру дәстүрі бекіді.

Б.з.д. III мыңжылдыққа жататын жалпақ тастардағы перғауын бейнелерінің бірқатары Мысырдағы Каир мұражайында сақталған.

Ежелгі патшалық кезеңі

Сәулет

Мысырда біріккен орталық мемлекет біртіндеп қалыптасып, өнер мен сәулет дамыды. Сатылы пирамидалар пайда болды. Ең алғашқы ірі пирамидалардың бірі Жосер перғауынның құрметіне тұрғызылды.

Хеопс салғызған ең үлкен пирамиданың биіктігі шамамен 147 м, құрылымында 2 300 000-ға жуық тас блок болғаны айтылады. Төменгі бөлігі төртбұрышты, жоғары қарай үшкірлене көтерілетін геометрия пирамиданың айбынды келбетін айқындайды.

Мүсін

Мысыр храмдарында елдің атрибуты ретінде перғауын статуялары орнатылды. Олар қатаң канонға бағынды: тұлға жинақы, қимыл шектеулі, бейне көбіне тік тұрған немесе қырынан отырған қалыпта берілді.

Осы кезеңдегі белгілі туындылардың бірі — қос портретті мүсін Рахотеп пен оның жары Нофрет. Бұл дәуірде сәулет, мүсін және кескіндеме бір-бірін толықтырып, синтездік өнердің тұтас жүйесін құрды.

Орта патшалық кезеңі

Сәулет

Бұл кезеңде пирамида құрылысы баяулап, қабір мен храмдардың жаңа үлгілері пайда болды. Ескерткіштің жаңа түрі — храмдық қабір алғаш рет I Ментухотепке арналып салынды. Кейін храм ансамбльдерінің күрделі түрлері дами түсті.

Мүсін

Жеке адамдардың портрет-мүсіндері кең тарады. III Сенусерт перғауынның портреті жасалып, кейінгі дәуірлерде ірі тұлғалардың бейнесін берудегі пластикалық ізденістер тереңдей түсті.

Сондай-ақ III Аменхотеп бейнесімен байланысты мүсіндік үлгілер осы көркемдік эволюцияның жалғасы ретінде аталады.

Кескіндеме

Храмға қойылатын табыттар росписьпен әшекейленді. Қабырға беттерінде аңшылық көріністері мен тұрмыстық эпизодтар көркем сурет ретінде бейнелене бастады.

Жаңа патшалық кезеңі

Жаңа патшалық дәуірінде храмдар түрленіп, жоспары тікбұрышты болып келе бастады. Салтанатты қақпалар жасалып, колонналық залдар кеңінен қолданылды. Мұндай храмдардың ірі үлгілері Амон Құдайына арналып салынды.

Дәуірдің екінші кезеңінде құрылыс кең өрістеді. Ең ірі храмдардың бірі II Рамзес есімімен байланыстырылады. Бұл тұста бейнелеу өнерінде шыншылдық белгілері күшейіп, кейбір дәстүрлі қағидалар біртіндеп жұмсара бастады.

Кешеуіл уақыт кезеңі

Бұл кезеңде Мысыр өнерінде көп жылғы соғыстар тақырыбы жиі көрініс тапты, ескерткіш мүсіндер жасалды. Б.з.д. 332 жылы Александр Македонскийдің жорығы жаңа мәдени ықпалдастыққа жол ашып, Мысырдың көркемдік дәстүрі антикалық өнермен сабақтасты.

Ежелгі Мысыр еліндегі Сұлтан Бейбарыс мешіті

Сұлтан аз-Захир Бейбарыс 1260 жылы Мысыр тағына отырды. Кейінгі ғасырларда билік үшін тартыстар күшейіп, саяси үстемдік бірде мәмлүктерге, бірде түрік билеушілеріне ауысып отырды. Соған қарамастан Бейбарыс есімі Мысыр тарихында ірі тұлға ретінде сақталды.

Каирдегі қасиетті мекен

Каирге келген әрбір қазақ үшін Сұлтан аз-Захир Бейбарыс мешітіне барып, ұлы баба рухына тағзым ету — айрықша мәні бар сапар. Мешіт Ніл өзенінің шығыс жағында, Каирдің ескі бөлігінің орталығына жақын орналасқан. Кіреберіс маңдайшасында «Бейбарыс» деген жазу өрнекпен бедерленгені айтылады.

Сұлтан аз-Захир Бейбарыс есімімен аталатын бұл мешіт 1266—1268 жылдары салынған және бүгінге дейін Мысырдағы танымал мешіттердің бірі саналады. Ғимарат алғашында Каир қаласының ескі қорғанынан тыс жерде бой көтерген алғашқы ірі діни құрылыстардың қатарында болған.

Құрылыстың материалдары мен келбеті

Құрылыста сол заманның озық тәсілдері қолданылған. Мешіт Шамдағы Яффа қаласынан әкелінген түрлі түсті мәрмәр тастармен және құнды ағаштармен көркемделгені көрсетіледі. Бір қарағанда, ғимараттың ортағасырлық сипаты айқын байқалып, кейде мешіттен гөрі қамалға көбірек ұқсайды.

Каирде Бейбарысқа қатысты өзге де көптеген нысандардың — ескерткіштер, ғимараттар мен көпірлердің — бары аталады.

Ішкі жоспар және михраб

Дәстүрлі қағидаға сай мешіттің ортасы — үсті ашық төртбұрышты алаң. Оның төрт жағында шамамен 10–12 м мөлшеріндегі, мәрмәр бағаналарға бекітілген ағаш шатырлы галереялар болғаны айтылады. Қабырғалар мен терезе аралары араб және шығыс өрнектерімен әшекейленіп, Құран аяттарымен көркемделген.

Михраб, әдеттегідей, қасиетті Меккеге бағытталған. Шығыс қабырғаның орта тұсында михраб орналасқан бөлік бар. Тарихшылар дерегінде михрабтың екі жағында биіктігі 3 м гранит бағаналар тұрғаны, төменгі жағы қызыл және қара мәрмәрмен, жоғарғы бөлігі ағаш оюларымен безендірілгені айтылады.

Бастапқыда бұл бөлікті диаметрі 20 м шамасындағы ағаш күмбез жапқаны жөнінде мәлімет бар. Қазіргі уақытта сол күмбез толық сақталмаған: қабырғалар мен михрабтың орны негізінен кірпіштен қаланған қаңқа түрінде жеткен.

Тағы қараңыз

  • Гиза пирамидалар қорымы және әлемдік сәулет тарихындағы орны
  • Қарнақ және Луксор ғибадатханалары: колонналы зал дәстүрі
  • Ежелгі Мысырдағы канон: бедерлеу, роспись және мүсін
  • Мәмлүктер кезеңіндегі Каир сәулеті және Бейбарыс мұрасы

Пайдаланған әдебиет

Мастаба — кірпіштен қаланған жайпақ құрылыс түрі (қабір-зират).

Өнер: жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық. Қ. Болатбаев, Е. Қосбармақов, А. Еркебай. Алматы: Мектеп баспасы, 2007. ISBN 9965-33-998-8.

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.