Бәрі күлді, асыл тектім
Айыптау және жауап
— Унтер-офицер Пришибеев! Сіз қыркүйектің үші күні урядник Жигинді, болыс старшыны Аляповты, сотский Ефримовты, куәлар Иванов пен Гавриловты және тағы алты шаруаны балағаттап, оларға қол жұмсады деп айыпталып отырсыз. Сонымен қатар, алғаш аталған үшеуін қызмет бабымен жүрген кезінде қорлағансыз. Айыбыңызды мойындайсыз ба?
Тікірейген бет әлпеті тыжырынып қалған унтер Пришибеев екі қолын санына сыптай қойып, дәл команда беріп тұрғандай, әр сөзін тәптіштеп, қарлығыңқы да қырылдаған дауыспен жауап қатты:
— Асыл текті бітімші судья мырза! Бұл істі күллі заң тармағы бойынша таразылап, әр жағдайды ортақтастыра отырып тексеру қажет болады. Айыпты мен емес, өзгелер. Барлығы әлгі, иманды болғыр, өлі мәйіттің кесірінен басталды.
Жағадағы топыр және «тәртіп» туралы түсінік
Оның айтуынша, қыркүйектің үші күні әйелі Анфисамен бірге жай ғана жүріп келе жатып, жағада қалың жұрттың топырлап тұрғанын көрген. «Бұл жерге осылай жиналуға қандай қақылары бар?» деп сұрап, тараңдар деп ақырған. Кейін жұртты итермелеп, желкелеп қуалауды сотскийге бұйырғанын да жасырмады.
Қарсы уәж
— Мұрсат етіңіз, сіз өзіңіз урядник те, староста да емессіз ғой. Олай болса, жұртты қуалау сіздің жұмысыңыз ба еді?
Камераның әр түкпірінен дауыстар жамырай жөнелді: «Оныкі емес! Оның жұмысы емес!» — деп шулады жұрт.
Куәлар сөзі: Пришибеевтің «мәңгілік бақылауы»
Қалың дауыс арасынан ауыл адамдары он бес жыл бойы оның «күн көрсетпей» келе жатқанын айтып, шағымның шетін шығарды. Куә староста да қосыла сөйледі: оларға бір сәт тыныш өмір жоқ, қай жерде жұрт жиналса — той ма, шоқыну рәсімі ме, әлде өзге бір оқиға ма — Пришибеев келіп алып, міндетті түрде «тәртіп орнатуға» ұмтылады.
- Балаларды құлағынан тартып, әйелдерді «бірдеңе істеп қоймасын» деп аңдиды.
- Үй-үйді аралап, «жырлап жүрмеңдер» деп жарлық қылған: «Жыр жырласын деген заң жоқ» дейді.
- Кез келген топырды тәртіпсіздікке балап, бәрін таратуға тырысады.
Бітімші судья оның сөзін бөліп: «Сабыр етіңіз, куәлігіңізді кейін бересіз. Енді Пришибеев сөйлесін», — деді.
«Ерік берілсін деп қай заңда жазылған?»
Пришибеев өз уәжін «тәртіп» ұғымының төңірегіне құрды: егер тәртіпсіздік туса, оны кім тоқтатпақ? Оның түсінігінде халыққа ерік беру — заңға қайшы секілді. Ол өзін қарапайым жұрттан бөлек қойып, қызметтік өткенін тізбектеп өтті: Варшавада штабта істегенін, кейін өрт сөндіруші болғанын, одан соң ер балалардың классикалық прогимназиясында швейцар болып қызмет атқарғанын айтты.
Өзін-өзі ақтау логикасы
Оның пайымынша, «мұжық» — аңғал, қарапайым пенде, сондықтан «пайдасы үшін» оның ақылын тыңдауға тиіс. Ал өзі «тәртіпке судай жорға».
Жағада жатқан суға кеткен адамның мәйітіне қарап та, «мұның мұнда жатуға қандай қақысы бар?» деп сұраған. Мәйітті көре тұра урядник Жигиннің селқостығын кінәлаған: «Неге бастықтарға білдірмейсің? Бұл қылмысты өлім болуы мүмкін ғой», — деген.
Жигинмен жанжал және «саяси сөз» айыбы
Пришибеевтің сөзінше, ол «дереу тергеуші мен судьяларға кісі жіберу керек» деп талап еткенде, Жигин мән бермей, күлген. Мұжықтар да күлген. Сол күлкі оның намысына тиген.
Шиеленісті күшейткен сөйлем
Жигиннің: «Мұндай істер бітімші судьяның қарауына жатпайды», — деген сөзі Пришибеев үшін ең ауыр «қылмысқа» айналады. Ол мұны билікті қорлау, «саяси сенімсіздік» деп бағалап, қорқытуға дейін барғанын баяндады.
Сол сәтте старшын да сөзге араласып, бітімшінің құзыреті «ұсақ-түйек істермен ғана шектелетінін» айтқан. Пришибеев болса, дәл осыны «өкіметті қорлау» деп түсініп, ашуға мінгенін жасырмайды: Жигинді «жұқалап қана» ұрғанын, кейін старшынға болыса кеткен урядникке де қол көтергенін тұспалдап жеткізеді.
Тәртіп туралы даудың түйіні: «Бұл сіздің жұмысыңыз емес»
Судья қайта-қайта еске салды: тәртіпсіздікке қарайтын адамдар бар — урядник те, староста да, сотский де. Бірақ Пришибеев бұған тоқтамады: «урядник бәріне көз бола алмайды», «менің түсінігімді ол түсінбейді» деді. Ал «бұл сіздің жұмысыңыз емес» дегенге тіпті көнбеді.
Күнделікті өмірге дейін «бақылау»
Ол адамдардың ән салатынын да айыпқа санады: «Жұмыс істегеннің орнына ән айтады» деді. Тіпті кешкісін жарық жағып отырып, әңгімелесіп, күлісетінін де «тәртіпсіздік» деп қабылдайды.
«Жазып қойған болатынмын», — деп, қалтасынан мыжылған қағазын алып шықты.
«Тізім»: ұсақ бақылаудан — ауыр айыптауға
Ол көзілдірігін киіп, қағаздағы «хаттамасын» оқи бастайды: жарық жағып отыратын шаруалардың аттарын тізіп, біреуді азғындықпен, біреуді сиқыршылықпен айыптайды; тіпті бір әйелді «албасты» деп сипаттауға дейін барады.
Судьяның тоқтатуы
— Болды! — деді судья да, куәлардан жауап алуға көшті.
Пришибеев көзілдірігін маңдайына көтеріп, бітімшіге аң-таң болып қарайды. Камераның түкпір-түкпірінен біресе шу, біресе қыстыға шыққан күлкі үдей түседі. Оның өзіне бұл да түсініксіз: неге бәрі күледі, неге судья тықыршиды — ол ұқпайды.
Үкім және соңғы айқай
«Бір ай қамауда отырсын» деген үкім де оның миына қонбады.
— Не үшін?!
— деп ол дал болып, қолын жайды. «Қандай заң бойынша?»
Сол сәтте дүниенің өзгеріп кеткені, жер бетінде өмір сүрудің «енді қараң» екені оған ап-айқын көрінеді. Қайғылы, мұңлы ойлар басады. Бірақ камерадан шыға бере, әлденені сөз қылып топырлаған мұжықтарды көргенде, баяғы дағдысы қайта оянады: екі қолын санына сыптай қойып, қарлығыңқы ашулы дауыспен айқай салады:
— Халайық, тарқаңдар! Топырламаңдар! Тарқаңдар, үйді-үйіңе!