Алдымен Қамбар жайлы
Эпос туралы жалпы мәлімет
«Қамбар батыр» эпосы қазақ халқына ертеден мәлім, кең тараған шығармалардың бірі. Қазақстанның қай түкпірінде де ел сүйсіне тыңдап, сүйіп оқитын жырлардың қатарына жатады.
Қамбар туралы аңыз-әңгімелер ауыздан ауызға таралып, алғаш рет 1865 жылы баспа жүзін көреді. Кейін жыр 1868 жылы «Қисса Қамбар», 1903 жылы «Тоқсан үйлі тобыр» атауларымен Қазанда жарияланды. Ең толығырақ нұсқасы «Қамбар батыр» деген атпен 1922 жылы Ташкентте шықты. Бұл нұсқаны баспаға әзірлеген — А. Диваев.
Біздіңше, Диваев нұсқасы тек көлемі жағынан ғана емес, көркемдік тұрғыдан да ең үздік үлгілердің бірі. 1922 жылғы басылым кейін Сәкен Сейфуллиннің (1933) және Сәбит Мұқановтың (1939) батырлар жырлары жинақтарында өзгеріссіз қайта басылды. Соңғы рет 1957 жылы жарияланып, онда «Тоқсан үйлі тобыр» мен «Қамбар батыр» қатар берілді.
Тарихи кезең мәселесі
Күні бүгінге дейін толық айқындалмай келе жатқан маңызды мәселенің бірі — «Қамбар батыр» эпосын қазақ халқы тарихындағы қай дәуірмен, қай кезеңмен байланыстыра қарастыруға болады деген сұрақ. Айтуға оңай болғанымен, нақты дәлелге сүйеніп түйіндеу қиын.
Негізгі тарихи жорамал
Эпоста суреттелетін оқиғалар мен тартыстарға сүйенсек, бұл жыр ноғайлы дәуірінде ноғайлы жұрты мен қалмақ хандықтары арасындағы қарым-қатынастар аясында туған сияқты. Мұнда ноғайлы ұлыстары өзара алауыздықтан әлсіреп, қалмақ тарапынан «бағындыруға күшіміз жетеді» деген сенім күшейе бастаған кезеңнің елесі сезіледі.
Жырда екі елдің аты аталады: ноғайлы және өзбек. Дегенмен сюжеттің жалпы желісі Әзімбай да, Қамбар да ноғайлы жұртына жақын екенін аңғартады.
Қамбардың тегі мен «ноғайлы» ұғымы
Жырдың бас жағында-ақ Қамбардың төркіні ноғайлы екені ашық айтылады. Кейіпкерлердің сөздерінде де осы ұғым қайталанып отырады: Қамбарды «Ноғайлының батыры» деп тану, Назымның оны ноғайлыдан туған сұлтан деп сипаттауы соған дәлел.
Арғын, тобыр және ноғайлы
Қамбар мен Назымның сөз алмасуларынан Қамбардың «алпыс үйлі арғын» мен «тоқсан үйлі тобыр» арасында да танылған батыр екені байқалады. Назым кей тұста «арғын», «тобыр», «ноғайлы» атауларын бір мағынада қолданғандай әсер қалдырады. Бұл — арғын мен тобыр рулары ноғайлы аталған бірлестіктің тармағы болғанын меңзеуі мүмкін.
Ру атаулары жайлы ескерту
«Тоқсан үйлі тобыр» нұсқасында эпос Қамбардың ру-тайпаға қатысын тізбектей отырып басталады. Ондағы кейбір ру аттары бүгінгі күні көмескі. Ол рулардың тарихи болған-болмағаны бөлек мәселе. Бірақ Қамбарды бір жағынан арғын, қиятпен байланыстыру және бір жағынан «ноғай батыры» деу — бәрібір ноғайлы дәуіріндегі этникалық-саяси кеңістікке тірейді.
Қалай болғанда да, халық жадындағы бейне әрдайым оптимизмге жақын: жырда Қамбарды мықты жауға қарсы қойып, жеңіске жеткізеді. Ел бірлігін аңсаған тілектен Қамбардай ер тұлғасы және соның айналасына құрылған эпикалық дүние туған.
Жырдың қысқаша мазмұны
Әзімбайдың алты ұлы, бір қызы (Назым) болады. Әзімбай қызын сүйгеніне бермек болып, ноғайлының он екі баулы өзбегін шақырып, қыздың алдынан өткізеді. Іштей Қамбарды сүйетін Назым ешкімді ұнатпайды.
Оқиға өзегі
- Тойға қатыспаған Қамбар — тоқсан үйлі тобырын аңмен асырап күнелтетін батыр. Бір күні арыстанға жолығып, оны өлтіреді.
- Назым Қамбарды түрлі амалмен тоқтатпақ болса да, ол бастапқыда аялдамайды. Кейін тіл қатысып, аулақ жүргенді жөн көретінін аңғартады.
- Бұларды көрген Назымның ағалары Қамбарды өлтірмек болады, бірақ кіші інісі Алшыораз оларды тоқтатады.
- Назымның сұлулығын естіген қалмақ ханы Кедей ұлы Келмембетті жаушы етіп жібереді. Алшыораз Келмембетті қорлап қайтарып, дау ұлғаяды.
- Қалмақ әскері күшпен алмақ болғанда, Әзімбайлар айлаға көшіп, Қамбарға елші жібереді. Қамбар уәде беріп келеді.
- Қамбар келген соң қалмақ ханы Қараманмен сөз қағыстырып, жекпе-жекте оны өлтіреді. Соғыста Қамбар мен Алшыораз жауды жеңеді.
- Соңында Қамбарға Назымды қосып, той жасайды да, батыр елге қайтады.
Нұсқалар: «Қамбар батыр» және «Тоқсан үйлі тобыр»
«Қамбар батыр» жырының бірнеше версиясы мен варианты бар. Солардың бірі — «Тоқсан үйлі тобыр». Оның сюжеттік желісі мен тартыс себептері негізінен бірдей, айырмашылық көбіне кейбір есімдер мен жекелеген сөйлем өрімдерінде ғана көрінеді (мысалы, Қараман — Махтым, Назым — Лазым сияқты).
Қамту өрісі
«Қамбар батыр» нұсқасында өмір құбылыстары кеңірек қамтылып, эпизодтар молырақ беріледі.
Ықшам баяндау
«Тоқсан үйлі тобыр» нұсқасында сол оқиғалар қысқа көлемде, ықшам суреттеледі.
Ескі-жаңалық жайы
Қайсысы ескірек, қайсысы кейінгі екені туралы үзілді-кесілді пікір айту қиын. Ертерек жазылып, кеш басылуы да, керісінше болуы да мүмкін.
Көркемдік ерекшелік: символдық тіл
Жырда сырттай қарағанда сұңқар, қаз, қарақұс, құмай тазы, аққу, төбет ит туралы айтылатын тұстар бар. Алайда бұл — тура сипаттау емес, символдық бейнелеу. Қамбар өзін сұңқар, құмай бейнесінде көрсетсе, Қараманды зорлықшыл қарақұс, төбет ит кейпінде астарлайды.
Айтарын туралап емес, әдейі бүркемелеп, бейне арқылы жеткізу — «Қамбар батыр» эпосына тән белгілердің бірі. Бұл поэтикалық тәсілдің психологиялық параллелизмнен гөрі символға жақын келуі жырдың салыстырмалы түрде берірек дәуірде қалыптасқанын да аңғартады.
Қорытынды
Қорыта айтқанда, «Қамбар батыр» — бір кезде ноғайлы хандығына қараған қазақ руларының соңғы кезеңдеріндегі тарихи көңіл күйді, жаулаушыларға қарсы ел бірлігі мен елдігін, сондай-ақ ердің ел үшін қызмет етуі туралы мұратты эпикалық биікке көтерген құнды мұра. Құрылысы жинақы, көркемдік өрімі шебер бұл жыр қазақтың рухани қазынасынан берік орын алады.
Дереккөз
http://www.shygarma4696-kambar-batyr.html?utm_source=ZHARAR
Мәтін редакцияланып, емле-стиль тұрғысынан ықшамдалып берілді.