Сәндік қолданбалы өнер
Маева Кенжегүл Сақыпқызы
Бейнелеу өнері және технология пәнінің мұғалімі
№3 орта мектеп, Атырау қаласы
Бейнелеу өнері сабақтарында оқушыларды ұлттық өнерге үйрету
Ұлттық өнердің тәрбиелік және танымдық мәні
Халқымыздың дәстүрлі мұрасы саналатын қолөнер мен сәулет өнері, олардың тұрмыс-салт, наным-сенім, ырым-жоралар және ауыз әдебиетіндегі тұрақты ұғымдармен байланысы оқушылардың білім қоры мен түсінігін кеңейтеді. Бұл бағыт оқушылардың дүниетанымын қалыптастырудағы педагогикалық мүмкіндіктерді жандандырып, күшейтеді.
Ұлттық өнер жас ұрпақты өз халқын, Отанын сүюге тәрбиелейді; дәстүрлі сипатты сақтауға, әсемдікті әсерлене қабылдауға, жоғары эстетикалық талғамды дамытуға көмектеседі. Сонымен бірге күнделікті өмірдегі сұлулықты эмоциялық сезіммен, сүйіспеншілікпен қабылдауға баулиды.
Нәтиже
Эстетикалық талғам, ұлттық сана, құндылықтарды түсіну.
Бағдар
Дәстүрді сақтау + қазіргі білім беру тәсілдерімен ұштастыру.
Қолөнердің тарихи дамуы
Қолөнер әрдайым заман ағымымен бірге туындап, дамып отырады. Қазақ қолөнерінің өзіндік өсу жолы мен даму тарихы көне дәуірлерден басталады. Қазақ халқы кең байтақ даладағы көне мәдениеттің тікелей мұрагері ғана емес, сол дәстүрді дамытып, жаңғыртып, байытушы халық.
Бұл үдерісте Қазақстан аумағына әр кезеңде келген көшпелі тайпалар мен халықтардың, сондай-ақ Ресей және Орта Азия халықтарының мәдени ықпалы да байқалды.
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында дәстүрлі қолөнер айтарлықтай жоғары деңгейге көтерілді. Оған көшпелі өмірден біртіндеп отырықшылыққа көшу, көрші елдермен (әсіресе Ресеймен) сауда қатынастарының артуы, шаруашылық және мәдени байланыстардың кеңеюі сияқты ішкі және сыртқы факторлар әсер етті.
Зерттеудің маңызы
Қазақ қолөнерін этнографиялық тұрғыдан зерттеу — жалпы халық мәдениетінің негізгі салаларының бірін танудың маңызды жолы.
Ұлттық қолөнер түрлері: материал, техника, мазмұн
Ағаш өңдеу және киіз үй сүйегі
Қазақ тұрмысында ағаштан жасалатын үй бұйымдарының орны ерекше. Ағаш өңдеу өнерінің күрделі әрі жауапты түрі — киіз үй сүйегін жасайтын үйшілер еңбегі. Бұл кәсіп іскерлікпен қатар қажырлы еңбек пен шынайы талғамды талап етеді.
Киіз үй сүйегі — кереге, уық, шаңырақ — көбіне өзен бойында өсетін тал түрлерінен дайындалған: тал, көк тал, қара тал, бозтал, құба тал. Халық тәжірибесі бойынша, тал киіз үй сүйегін жасауға ең қолайлы ағаш саналған.
Үйшінің құрал-жабдықтары
- Қуыс жоңғы
- Тесе, шот, шаппа шот
- Балта, қашау, қол ара
- Қарапайым қалыптар
- Кепкен ағашты жібітуге арналған ыстық пештер (қоз, мор, обын)
Киіз және тоқыма өнері
Сәндік-қолданбалы өнерде кең қолданылатын материалдың бірі — киіз. Жүннен жасалатын бұйымдардың ішінде кілем, текемет, сырмақ, алаша, тұскиіз, қоржын түрлері кең тараған.
Тоқыма өнері — кілем, алаша, ши тоқу — жыл сайын дамып, жаңа мәнерлермен толығып келеді. Қолөнермен айналысқан шеберлердің шығармашылығы ұлттық мәдениетті жаңа қырынан байытып отырды.
Дәстүр мен сабақтастық
Қолөнер туындылары қоғам өміріне, күнделікті кәсіпке, қоғамдық құрылысқа байланысты өзгеріп, ұрпақтан-ұрпаққа мирас болады.
Қазіргімен үндесу
Ғасырлар бойы екшелген көркемдік сапа бүгінгі заман талаптарымен ұштасып, жаңа қолдану өрісін табуда.
Көшпелі өмір және тұрмыс мәдениеті
Ежелден көшіп-қонып, мал баққан қазақ халқы үшін көліктің негізгі түрі — ат болды. Тұрмысқа қажетті заттар мен сәндік бұйымдар көшпелі өмірдің икемділігіне сай жасалып, кеңістікке бейімделген.
Халық шеберлері тек жеке адамның мұқтажын өтеп қана қоймай, ұлттық өнерді дамытуға да елеулі үлес қосты. Бұл мұраны мектептегі бейнелеу өнері сабағында жүйелі таныстыру — көркемдік білім мен эстетикалық тәрбиенің маңызды бағыты.
Ұстаным
«Өнер — таусылмас қазына, жұтамас байлық». Ұлттық өнерді жоғалтпай үйреніп, әрі қарай дамыту — ортақ міндет.
Сабақ үлгісі: «Ұлттық сәндік-қолданбалы өнер»
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Қазақ халқының сәндік-қолданбалы өнері туралы мағлұмат беру; ою-өрнек түрлерімен таныстыру.
Дамытушылық
Пәнге қызығушылықты арттыру; сурет салу қабілетін жетілдіру.
Тәрбиелік
Табиғи қабылдау қабілетін ояту; эстетикалық және адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру.
Ұйымдастыру: құралдар, түрі, әдістер
Қажетті құрал-жабдықтар
- Дидактикалық көрнекіліктер
- Репродукциялар
- Халық шеберлерінің еңбектері
- Ою-өрнек үлгілері
- Таратпа материалдар
Сабақ форматы
- Сабақ түрі: аралас
- Әдістері: түсіндірме, топтастыру
- Сұрақ-жауап, талдау, жинақтау
Негізгі идея
Көне оқыту тәсілдері мен дәстүрді қазіргі ғылыми негіздегі ізденістермен ұштастыру арқылы білім-тәрбие үдерісін тиімді құруға болады.
Сабақтың барысы (қысқаша жоспар)
-
1) Ұйымдастыру және қызығушылықты ояту
Сәндік-қолданбалы өнер, ою-өрнек, темір өңдеу, ағаш өңдеу, зергерлік бұйымдар бойынша бастапқы түсінік беру.
-
2) Жаңа сабақ
Сызба/құрылымдық схема көмегімен негізгі мазмұнды түсіндіру.
-
3) Ой қорыту: «Танып біл» ойыны
Берілген суреттерді сызбаға орналастыру; соңындағы сұрақтар арқылы меңгеру деңгейін анықтау.
-
4) Ой шақыру және топтық жұмыс
Оқушыларды топқа бөліп, ұлттық өнер түрлерімен жұмыс жасату: ұсталар, зергерлер, ағаш шеберлері, ісмерлер. Шығармашылық тапсырма: сурет салу.
-
5) Пәнаралық байланыс
- 1-топ (Зергерлер): Ф. Оңғарсынова — «Зергер»
- 2-топ (Ұсталар): Ш. Смаханұлы — «Он саусақ»
- 3-топ (Ағаш шеберлері): «Киіз үй» тақырыбы
- 4-топ (Ісмерлер): Ф. Оңғарсынова — «Ою»
-
6) Қорытындылау
Суретті тест (4 топқа — 4 нұсқа).
-
7) Бағалау
Бағалау парағы бойынша.
Сыныптан тыс жұмыс үлгісі: «Өзіңді таны…»
Түйін ой және тәрбиелік өзек
Мақсаты
Оқушылардың өз есімдерінің шығу тарихы туралы әңгімелесу.
Тәрбиелік мәні
Өз есіміне лайық азамат болуға тәрбиелеу.
Ұлағатты сөз
«Өзіңді танығаның — бүкіл ғаламды танығаның» (қағида).
Халық түсінігінде сәби жарық дүниеге келген сәтте аспан әлемінде оған тиесілі жарық жұлдыз пайда болады, мінезі мен тағдырына шоқжұлдызы да әсер етеді деген сенім бар. Ал баланың дүниеге келгеннен кейін ата-анасы қойған есімнің маңызы ерекше.
Ертеде балаға есімді ел ішіндегі аузы дуалы қария, ата-әже қойғызған. Кейде «Қырықтың бірі — Қыдыр» деп, құдайы қонаққа да ат қойғызатын жағдайлар кездескен. Көбіне молда шақырып, азан шақырып ат қойған. Ат қою дәстүрінен халықтың ұлттық ерекшелігі, таным-түйсігі мен ой-арманы айқын көрінеді.
Есімдер мәні (үлгілер)
Абзал
Араб тілінен енген: ардақты, аса қадірлі, ең құрметті.
Азамат
Араб сөзі: ұлылық, даңқ; нағыз жігіт; саналы адам.
Азат
Иран сөзі: ерікті, еркін, тәуелсіз адам.
Әйгерім
«Ай» және «керім» сөздерінен жасалған біріккен есім.
Әлия
Араб сөзі: құны жоғары, биік, жоғары дәрежелі.
Айбек
Қазақ есімі: берік, мықты; игі тілекпен қойылған.
Аян
Қазақ сөзі: көпке белгілі, жұртқа мәлім.
Әділ
Араб сөзі: шыншылдық, ақиқат, дұрыстық.
Гүлдана
Тәжік сөзі: сұлу, дана, данышпан, білгір.
Талғат
Араб сөзі: келбет, өң, түр, әдемілік, сұлулық.
Нұрсұлтан
Араб сөзі: нұрлы, әділ, сұлтан.
Индира
Үндіше: ай.
Ойындар мен тапсырмалар
I. «Өз атыңның қойылу тарихы»
Сұрақтар:
- 1) Атың кім?
- 2) Есіміңді кім қойды?
- 3) Есімің нені білдіреді?
- 4) Өз есіміңе ризасың ба?
II. «Аттастыру» байқауы
Әр оқушы өзі аттас белгілі тұлғаларды атайды. Атақты аттасы көп оқушы жеңімпаз атанады.
III. «Ең ұзақ есім» байқауы
Оқушы есіміндегі әріптер саны есептеледі. Ең көп әріптен тұратын есім анықталады.
IV. «Өз досыңды танып ал» (ұлдарға)
Бір ойыншының көзі байланады. Ол қатысушылардың ішінен сұлбасы бойынша досын тауып, атын айтуы керек. Байқағыштық пен достық сезімді қалыптастырады.
V. «Буындардан есім құрастыру»
Берілген буындар арқылы мүмкіндігінше көп есім құрастыру:
VI. «Қуыршақтың есімін тап» (қыздарға)
Қуыршақ қалтасындағы қағазда есім жасырылған. Есімді тапқан оқушы қуыршақты сыйлыққа алады.
- 1) Абай атамыз ғашық болған бойжеткен. Есімінің бір буыны — Жер серігі.
- 2) Махаббат символы атанған ару; есімінің бір бөлігі — матаның түрі.
- 3) «Бөбек» қорының президентінің есімімен аттас.
- 4) Қазақстанға еңбегі сіңген әншінің есімімен аттас; атының бір бөлігі — хош иісті өсімдік.
VII. «Әндер аукционы»
Есімдер кездесетін әндерді орындау/атау арқылы өнерге қызығушылықты арттыру.
Мысалдар: «Жалқаубек», «Алтынай», «Еламан», «Жамалым», «Айқаракөз», «Ақбаян», «Әселім», «Құралай», т.б.
Қажетті көрнекіліктер мен ресурстар
Техникалық құрал
Компьютер
Материалдар
Маркерлер, таратпа бетшелер, кестелер, бағалау парақтары
Көрнекілік
Ұлағатты сөздер, қуыршақтар, бөлімдік анықтамалар