Жоғарыдағы тәрізді белгілі бір кәсіп адамдары туралы жазылған шығармада кәсіби лексика элементтерінін, азды - көпті кездесіп отыратыны міне осы себепті
Диалектизм мен кәсіби сөздер стилистика мәселесімен тығыз байланысты. Мұны оларды стиль түрлеріне қатысы жағынан талдағанда анық көруге болады. Дегенмен диалектизм мен кәсіби сөздердің стильге қатысын бірдей деуге болмайды: олардың табиғаты, қызметі және қолданылу өрісі әртүрлі.
Диалектизм мен кәсіби сөздердің стильдердегі орны
Кәсіби сөздер
- Диалектизмге қарағанда көркем әдебиетте және ауызекі сөйлеу стилінде жиірек ұшырайды.
- Белгілі бір көркемдік мақсатпен әдеби шығарма тілінде жұмсалады.
- Публицистикалық стильде де ара-тұра байқалады.
- Қажетіне қарай кез келген стильде қолданылуы мүмкін.
Диалектизм
- Ғылыми және ресми-кеңсе стилінде де қолданылатын жағдайлар кездеседі.
- Көркем әдебиетте қолданылуы — таза стильдік мақсатқа бағынады.
- Жергілікті ерекшелікті енгізудің шегі бар: диалектизм әрдайым ұтымды көріне бермейді.
Маңызды нюанс
Кейбір кәсіби сөздердің диалектілік нұсқасы болуы мүмкін. Алайда кәсіби сөздің диалектілік сыңары стиль түрлерінің бәрінде бірдей қолданылмайды. Көркем әдебиетте кейде әдеби баламасы бола тұра диалектизм қолданылуы да мүмкін — бұл автордың стильдік шешімі.
Көркем әдебиеттегі диалектизм: шек пен өлшем
Кейде бір сөйлемде бір сөзді екі рет немесе одан да көп қайталап қолдануға тура келеді. Егер әдеби сөздің жергілікті тілде диалектілік сыңары болса, жазушылар кейде сол нұсқаны қолдану арқылы қайталаудан қашуға тырысады. Бірақ бұл тәсіл әрдайым сәтті бола бермейді: кейбір диалектілік құбылысты авторлық баяндауда қолдану орынсыз, тіпті кейіпкер тілінде де үнемі ұтымды шықпайды. Демек, жергілікті тілдік ерекшелікті көркем әдебиетте қолданудың белгілі бір шегі бар.
Көркем әдебиеттегі екі арна
1) Авторлық ремарка
Кейіпкер тілімен салыстырғанда диалектизм сирек қолданылады.
2) Диалог
Диалектизмнің негізгі орны. Автор кейіпкердің қай өңірден екенін аңғарту үшін әдейі қосады.
Мысалдардағы сирек диалектілік белгілер
Көркем әдебиет стиліндегі авторлық ремаркада жергілікті ерекшелікке жататын сөздер сирек ұшырайды. Мәтіндерде кейде шырлағанын, шақ, қызалақ, пәтті/пәті, көз нәлеті тәрізді бірен-саран бірліктер көрінеді.
Фонетикалық құбылыс ретінде
Жекелеген аймақтарда ж мен ш дыбыстарының алмасуы байқалады: мысалы, ат жегу орнына ат шегу деуі. Мұндай алмасу көркем әдебиетте оқта-текте ғана көрінеді.
Әдеби стильдерде диалектизм қалай қолданылады?
Ғылыми еңбектерде, саяси әдебиеттерде, оқулықтарда және ресми стильде диалектизм көркем әдебиеттегідей жүйелі тәсіл ретінде қолданылмайды. Ал кеңсе іс қағаздары стилінде жергілікті тіл ерекшелігі оқта-текте кездесуі мүмкін, бірақ ондағы қызметі көркем мәтіндегі диалогтағыдай айқын бейнелеу мақсатына бағынбайды.
Кәсіби лексика: қолданылу аясының кеңдігі
Диалектизмге қарағанда, кәсіби лексиканың қолданылу аясы кеңірек. Бұл салаға белгілі бір кәсіпке, өндіріс түріне қатысты сөздер мен терминдер кіреді: мысалы, көмір өндірісі, мақта шаруашылығы, балық шаруашылығы және басқа да кәсіп салаларына тән атаулар.
Ауызекі тіл
Аймақтағы жергілікті халықтың күнделікті сөйлеуінде кәсіби сөздер жиі қолданылады.
Жергілікті баспасөз
Сол өңірдің газет тілінде кәсіби лексика тұрақты түрде көрінеді.
Көркем шығарма
Кәсіп адамдарының өмірі суреттелсе, кәсіби атауларды айналып өту мүмкін емес; мәселе — оларды орнымен қолдану.
Неге «орнымен қолдану» маңызды?
Арнаулы терминдердің тым жиі берілуі мәтіннің жалпы көркемдігіне нұқсан келтіруі мүмкін. Сондықтан жазушы кәсіби сөздерді көркемдік мақсатқа қызмет ететін мөлшерде, қажетті жерінде ғана пайдалануға ұмтылады.
Мәтіндерде кездесетін кәсіби атаулардың үлгілері
Балық шаруашылығына байланысты: ит балық, сүген, бекіре, ақ май, мұз қала, промсол, солельщик.
Кеме, экспедиция және техникаға қатысты: пароход, экспедиция, мотор, мотофлюга, трюм, кубрик, рубка.
Көмір өндірісіне қатысты (тарихи кезеңдердегі қолданысымен бірге): штрек, лава, уклон, креп; кейінгі кезеңдерде: врубмашина, электровоз, конвейер, вагонетка және т.б.
Публицистика, ресми-кеңсе және ғылыми стильдегі кәсіби сөздер
Кәсіби лексика публицистикалық стильде де (жолсапар, очерк т.б.) ара-тұра қолданылады. Мұндағы мақсат — оқиғаны көз алдына нақты, дәл елестету. Сонымен бірге кәсіби сөздер қаулы-қарар, есеп құжаттары, анықтама-мәлімет қағаздары сияқты ресми-кеңсе стилінде де, сондай-ақ арнаулы зерттеу еңбектерінің тілінде де кездеседі.
Қорытынды түйін
Диалектизм де, кәсіби лексика да — стильдік құрал. Бірақ диалектизм көбіне кейіпкердің өңірлік болмысын танытатын, шектеулі әрі талғамды қажет ететін тәсіл болса, кәсіби сөздер белгілі бір сала шындығын дәл беруге мүмкіндік жасайтын, стиль түрлеріне кеңірек таралатын лексикалық қабат болып табылады.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы