Жабаев Жамбыл (1846 - 1945) - ұлы ақын, жырау, жыршы
Жамбыл Жабаев (1846–1945) — ұлы ақын, жырау, жыршы. Ол қазіргі Жамбыл облысындағы Жамбыл тауының етегінде дүниеге келген. Жастайынан өлең-жырға қанып өскен Жамбыл анасы Ұлданнан дарыған ақындық қабілетін шыңдап, өзі айтқандай, «Менің пірім — Сүйінбай…» деп, Сүйінбай Аронұлы секілді сөз зергерінен тәлім-тәрбие алған.
Үш өнердің бір тұлғада тоғысуы
Жамбылдың ақын болып қалыптасуы Жетісу ақындық мектебінің аясымен шектелмеді. Ол өзіне дейінгі жыраулардың, қатарлас ақындар мен жыршылардың мол мұрасын, жалпы халық поэзиясын терең меңгеріп, шығармашылығына тұғыр етті. Сөз өнерінің үш түрін — жыраулық, жыршылық, ақындықты — бір адамның қатар ұстауы сирек құбылыс. Ал Жамбыл өзін осы үшеуі ретінде де толық сезінді.
«Шын жүректен жыр төгіп, сөйлеп бір кетті жырауың… Нені естісек, соны айту — ежелден ісі жыршының… Жамбыл ақын сөйлеген сөзді бекер демеңдер…»
Рухани қайнарлар мен ұстаздар
Жамбыл Асан Қайғы, Бұқар жырау, Шөже, Балта, Шернияз, Шортанбай, Дулат, Сүйінбай, Досқожа, Нысанбай, Майкөт, Майлықожа, Құлыншақ және өзге де көптеген ақын-жырауларды үлгі тұтты. Сонымен бірге ол туысқан қырғыз елінің сөз өнерін де жетік білді: манасшылар мен жомоқшылар ортасында әріптес достары көп болып, қырғыз ауылдарын аралап, өлең айтып, күй тартып, айтысқа түсті.
Тоқтоғұл, Мұраталы, Әлімқұл, Балық, Тыныбек, Қатаған сияқты дүлдүлдермен өнер сайысына түсіп, Манас, Ер Төстік секілді эпостарды жырлады. Бұған қоса, ол жасынан «Мың бір түн» тарауларын, Орталық Азия мен Кавказ халықтарына ортақ «Көрұғылы» жырын, Фирдоусидің «Шахнама» эпосынан үзінділерді жаттап, ел ішінде айтып жүрген.
Ғасыр куәгері: уақыт пен қоғам қайшылығы
Жүз жылға жуық ғұмыр кешкен Жамбыл өмірінің сексен бес жылын өлең-жырмен өткізді. Ол өткен екі ғасырдың куәсі болып, күнгейі мен көлеңкесі қатар жүрген, қайшылығы мол екі түрлі қоғамдық болмысты бастан өткерді. ХХ ғасырдың 20-жылдарындағы ақ пен қызылдың қақтығысы, атамандар мен комиссарлар тартысы, кәмпескелеу мен ұжымдастыру секілді оқиғалар халықтың тұрмыс-тіршілігіне ғана емес, психологиясына да ауыр ықпал етті.
Осындай кезеңде Жамбыл шындықты бүкпесіз айтып, замана болмысын суреттеді: өкініші мен күйінішін өткір үнмен жырлап, мысқылдап, сынап, қиналысын да, наласын да ашық жеткізді. Бұл шыншылдық пен сыншылдық оның айтыстарында да айқын көрінді.
Айтыс — Жамбылдың ұлы мектебі
Жамбылды елге кең танытқан, есімін Жетісуға, Қырғызстанға, Сыр бойына таратқан өнерінің өзегі — айтыс. Айтыс Жамбылдың суырыпсалмалық қуатын шыңдап, ақындық шеберлігін арттырды, азаматтық өресін өсірді әрі тақырып аясын кеңейтті.
Айтысқан ақындары
Сайқал қыз, Жаныс ақын, Бөлектің қызы, Бұрым қыз, Айкүміс, Сара, Сары ақын, Шыбыл, Бөлтірік, Майкөт, Сарбас, Құлмамбет, Доспамбет, Шашубай және басқалар.
Айтыс түрлері
Қайым айтыс, түре айтыс, сүре айтыс — осының бәрінде Жамбыл кестелі сөздің шебері, ұшқыр ойлы, тапқыр шешен ретінде танылды.
Жамбыл айтыстары көбіне көтеріңкі, лепті интонациямен басталып, ұйқас жүйесі алуан қырынан көрінеді. Қарсыласын мысқылдау, өлеңмен тұқырту, өзін асқақтата сөйлеу, қарсыласы мадақтаған адамдарды міней сөйлеу секілді айтысқа тән әдістердің бәрін ол орнымен қолданды. Қажет тұста өз руының атынан сөйлесе, келесі сәтте ақындық дара «мені» айқын көрінеді.
Ақындық «мен» және бейнелі тіл
Әсіресе әйгілі ақындармен сүре айтысқа түскенде Жамбыл өзін көпшіліктен бөлек тұлға ретінде сезініп, оны образ бен метафора арқылы айшықтады.
- «Мылтықта түтеп тұрған мен бір пистон…»
- «Құйындаған көкке ұшқан мен бір пырақ…»
- «Сен — күйкентай, мен — тұйғын…»
- «Мен — қорғасын сақамын… Мен — бір соққан дауылпаз…»
- «Сөз иесі — мен деймін…»
Айтыста көрінетін осы екі өлшем — рулық «мен» және ақындық «мен» — кейін, 1930–1940 жылдары азаматтық тұлға деңгейіне көтерілді. Бұл кезде Жамбыл тек ақын емес, кемел жырау дәрежесіне жетті.
1916 жыл және қоғамдық үні
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысы тұсында Жамбыл халық бұқарасының ортасында болып, патша жарлығына қарсы көтерілген елдің үнін жырға қосты. Сол кезеңге арналған көптеген жырлары сақталмағанымен, ел жадында қалып, хатқа түскен шығармаларының қатарында «Патша әмірі тарылды», «Зілді бұйрық» секілді өлең-толғаулар бар. Бұл туындыларда Құлансаз, Қарабастау жайлауындағы Қарғалы, Самсы, Ұзынағаш, Шейінпенде маңындағы қақтығыстардың елесі көрінеді.
Жамбыл көтерілісшілерді жырмен жігерлендірді. Патша әкімдері оның үгіттік әрекетін тоқтатуға ұмтылғанымен, халық ақынды қорғаштап отырды.
1930–1940 жылдар: толғаудың мемлекеттік деңгейге көтерілуі
Жамбыл 1919 жылы Жетісу халық ақындарының бас қосуына қатысып, 1934 жылы республикалық өнер шеберлерінің тұңғыш слетінде жыр толғап, тағы да көзге түсті. Сол тұста «Замана ағымы», «Белсенділерге», «Қазақстан тойына», «Жастар алдындағы сөз» сияқты арнау-толғаулары кең тарады.
1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігі кезінде Жамбылдың дауысы бұрынғыдан да асқақ естілді. Ол көне жыраулар дәстүрін қайта түлетіп, қоғам өмірі мен ел мүддесін жырлаған толғауларында тарихи жадқа үңіліп, өз дәуірін даналық биігінен бағамдады.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы әлемдік даңқ
Ұлы Отан соғысы кезінде Жамбылдың беделі бүкіл Кеңес Одағында айрықша биіктеді. Дәл осы кезеңде оның есімі әлемге кеңінен танылды: жырлары майдандағы көпұлтты жауынгерлердің жүрегіне жетіп, рухын көтерді. Украина, Мәскеу, Кавказ, Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қорғаушыларына арналған үндеу-жырлары жыраулық дәстүрдің жаңғырығы болды.
Ол дәуірге сипаттама беріп, өтіп жатқан оқиға-құбылыстарға өз бағасын айтып отырды. Сонымен бірге «Өтеген батыр» жырының түрлі нұсқаларын салыстыру арқылы да Жамбыл жыршылық мектебінің терең қабаттарына бойлағанын аңғаруға болады: бір сюжетке құрылған екі бөлек туынды ретінде қалыптасқан үлгілердің желісін ол өз орындауында жаңаша өрістетті.
Көркемдік әлемі: бейнелеу құралдарының тұтастығы
Жамбыл шығармаларының көркемдік құралдары аса мол, эстетикалық қызметі айрықша. Оның толғау-дастандары негізінен шұбыртпалы, төкпе жыр ұйқасына құрылады. Поэзиясында метафора, символ, метонимия, меңзеу, аллегория, сарказм мен ирония, ұлғайту мен кішірейту, дамыту мен шендестіру, эпитет пен теңеу сияқты тәсілдер кең қолданылады.
Бұл құралдарды ол жеке-дара қолданбай, өзара тығыз байланыста, поэтикалық тұтастық ішінде береді. Осы тұтастық Жамбыл поэзиясын ерекше көркемдік-эстетикалық жүйе деңгейіне көтерді.
Мұра, ықпал және мойындалу
Жамбыл өшпес мұра қалдырды: үздік шығармалары 40-тан астам шет тілге аударылды. Ол қазақ халқын және оның поэзиясын әлемге кең танытты. 1938 жылы Жамбылдың шығармашылық қызметінің 75 жылдығы аталып өткенде, әлемнің әр түкпірінен құттықтаулар келді. Ромен Роллан, Мартин Андерсен Нексе, Катарина Сусанна Причард сияқты қаламгерлер Жамбыл поэзиясына жоғары баға берді.
Жамбыл туралы жүздеген өлең-жыр жазылды. ХХ ғасырдағы халық ақындарына оның әсері зор болды: бұл қатарда Кенен Әзірбаев, Үмбетәлі Кәрібаев, Әбдіғали Сариев, Нартай Бекежанов, Доскей Әлімбаев, Саяділ Керімбеков, Орынбай Тайманов секілді белгілі импровизаторлар бар.
Марапаттар, қоғамдық қызмет және есімнің мәңгіленуі
Қазақтың ұлттық мәдениеті мен әдебиетіне қосқан үлесі үшін Жамбыл Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталды. 1941 жылы Сталиндік (кейін КСРО Мемлекеттік) сыйлығының лауреаты атанды. Ол алғаш сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып, КСРО және Қазақстан Жазушылар одағының мүшелігіне қабылданды.
Жамбылдың есімі Қазақстандағы бір облысқа, бірнеше ауданға, көптеген елді мекенге, мекемелер мен оқу орындарына, мәдениет пен өнер ордаларына берілді. Қазақ халқы оның 100, 125, 150 жылдық мерейтойларын халықаралық деңгейде атап өтті. Жамбыл 1945 жылы 22 маусымда, 100 жасқа бірнеше ай қалғанда дүние салды.
Дерек мәтін редакцияланып, тілдік тұрғыдан түзетілді.