Малдың астында қал
Пайғамбар заманындағы ғибратты хикая: қанағат пен құнығудың шегі
Пайғамбар заманында бір ауылда ағайынды, бір туысқан екі жігіт өмір сүріпті. Бірінің аты — Һамза, екіншісінікі — Лумза. Екеуі де кедей болған: ішер ас та, киер киім де тапшы. Соған қарамастан мінездері көркем, жүрістері жинақы, намаздан қалмайтын, жұрттан бұрын келіп, жұрттан соң шығатын тақуа жандар екен. Тату-тәтті тірлігімен ел көзіне түсіп, жұрт аузында жүріпті.
Берекетті олжа және алғашқы өзгеріс
Бір күні Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) бір соғыстан түскен олжаны үлестіргенде, бұл екеуіне екі қара қой береді. Мүбәрак алақанымен қойдың арқасынан бір-бір сипап, батасын қоса дарытқандай болады да, олар қойды үйіне алып қайтады.
Сол екі қойдың берекесі ерекше болыпты: бүгін қырқылса, ертең жүнi қайта өсіп шыға келеді. Құтты күн сайын қырқып, киім мен тамақтан тарықпай, молшылыққа кенеледі. Бірақ жоқшылықтан шыққан соң, тоқтықтың қызығына елігіп, жүректеріне құнығу кіре бастайды.
Негізгі ой
Қанағат берекені ұстайды, ал құнығу — барды аз қылады.
Құнығудың тілегі және ауыр бата
Бірақ олар тоқтамайды. Байлардың сауапты істерін алға тартып: «Байлар құл азат қылады, ашқа тамақ, жаяуға ат, жалаңашқа тон береді», — деп өз уәждерін күшейтеді.
Қайта-қайта мазалай берген соң, Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) шын ықыласпен емес, ескертудей етіп: «Малдың астында қал!» — деп бата береді.
Сыртқы нәтиже
Мал қаптап, дәулет еселенеді.
Ішкі өзгеріс
Тәубе әлсіреп, тәкаппарлық күшейеді.
Нәтижелік белгі
Зекетке салқын қарап, сөзбен қиянат етеді.
Байлықтың сыймай кеткені
Содан кейін екеуі дүрілдеп байып кетеді. Малдың көптігі сонша — шаһарға да, далаға да сыймай, қиырға көшіп, шет қонып, ұзақ жайлауға кетеді. Малын санамақ болса, арт жағын санаймын деп алдыңғысын ұмытып қалатындай күйге жетеді. «Сан жетпейді» деген сөз осындайда айтылса керек.
Зекетшіні қорлау және сенімнің шайқалуы
Бір күні Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) зекетші жібереді. Бірақ олар зекет бермек түгілі, пайғамбар хақында ғайбат айтып, келген адамды қорлап қайтарады. Зекетші көргенін айтып келсе де, бірден сене қоймайды. Бұған дейін жалған хабардың кесірінен ел ішінде бүлік туып, «пасық хабар әкелсе, анықтап алыңдар» деген мағынадағы ескерту-аят түскені бар екен.
Ақырында Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) өзі барады. Барса, шынымен-ақ «малдың астында қалғандай» хал: қойдың жүні тау-тау, төбе-төбе. Оның үстіне дәл сол күні қырқым науқаны жүріп жатады.
Сырты — құрмет, іші — қулық
Екеуі сырттай бәйек болып, жастық төсеп, төсек салып, құрмет көрсеткендей кейіп танытады. Бірақ іштей сыбырласып, қонаққа лайық мал союдың орнына, жанға көрсетпей мысық сойып, палау басады деген әңгіме айтылады.
Табақты алып келіп, алдына қойған сәтте табақта бір түйір ет қалмай, әлгі мысық тіріліп, шек-қарнын шұбатып, мияулап жүріп кетеді. Масқара болған екеуі ұялғаннан жүннің арасына кіріп кетіп, қайта жарық дүниенің жүзіне шыға алмай, қара күйеге айналыпты дейді.
Ғибрат
Байлыққа масаттану — арды жұқартады; өтірік құрмет — ақырында әшкереленеді.
Хұтыма туралы ескерту және ақырет қорқыны
Бұл оқиғаға қатысты жұрт арасында «Уәйл» сүресімен байланыстырып айтылатын ғибрат бар: дүние-малын үсті-үстіне үйіп, «осы мал мәңгі тұрады, бізге өлу жоқ» деп ойлаған жанның соңы «Хұтыма» аталатын азапқа апарады дейді. Ол — ішіне түскенді күйдіріп жіберетін тозақ ретінде сипатталады.
Әңгіме түйіні: Һамза мен Лумза жүннің арасына кіргенде қалай күйеге айналды делінсе, сол секілді бұл дүниеде соларға еліктегендер ақыретте де ауыр жазаға душар болуы мүмкін деген ескерту айтылады.
Түйін сөз
- Қанағат — барды берекеге айналдыратын мінез.
- Құнығу — адамды аздырып, уәдені ұмыттырады.
- Сыртқы құрмет ішкі адалдықпен бекімесе, ақыры масқараға ұрындырады.