Ш. А. Амонашвилидің Рука водяшая еңбегіне оқырманнан
Оқырман пікірі: Ш.А. Амонашвилидің «Рука водящая» еңбегі
Бұл шығарма өмірден өз орнын таба алмай жүрген, «Өмір сүру керек пе, оның маңызы қандай?» деген сұрақтарға жауап іздеген кейіпкер — Алексей Александрович туралы баяндайды.
Басталуы: кездейсоқ таңдалған мектеп және күтпеген жауапкершілік
Оқиға басында Алексей — ата-анасынан ерте айырылған, жетім өскен, тіл мен әдебиет факультетінің 4-курс студенті. Ол жазғы демалыстарын, өмірлік естеліктерін екі жүз беттік қалың дәптерге түсіріп жүреді.
Үш жыл бұрын қала сыртындағы мектепке жұмысқа орналасады. Алайда ол мектепке ұстаз болу үшін емес, күнкөріс мақсатында, күзетші ретінде баруға ниеттенеді. Дегенмен поэзияға жақындығын аңғарған директор оны бірінші сынып мұғалімі етіп бекітеді.
Маңызды түйін: Алексей бастапқыда мұғалім болғысы келмесе де, балаларға деген ықыласы бірте-бірте ішкі қарсылығын жеңе бастайды.
Оқушыларға жанашырлық: өз көргенін қайталатпау
Алексей интернатта және мектепте көрген қиындықтарын, мұғалімдердің кемсітуін еске ала отырып, жүрегінде оқушыларына деген жылы сезім оянады. Ол бар күш-жігерін балаларға арнап, олардың өзі көрген ауыртпалықтарды көрмеуі үшін аянбай еңбек етеді.
Соның нәтижесінде оның сыныбы басқа бірінші сыныптардан озып, оқу бағдарламаларын ертерек меңгереді. Алексей балалардың ықыласын оятып, «Енді не істейміз?» деп жиі сұрап, оларды ізденіске жетелейді.
Үлкен сенім: Достоевскийден университет курсына дейін
Алексей оқушыларын Достоевский еңбектерімен таныстырады. Балалар оны тез түсініп, ұстазынан тіпті университеттің 4-курс студенттері оқитын деңгейдегі курсты да оқытуды өтінеді.
Оқу жылының соңғы үш аптасында Алексей сол курсты жүргізіп, қоштасар сәтте оқушылар өз еріктерімен сынақты сүрінбей тапсырып, бүкіл мектепті таңғалдырады.
- Нәтиже: балалардың интеллектуалдық мүмкіндігіне сенім артқанда, деңгей күтпеген биікке көтеріледі.
- Сұрақ: бұл жетістік Алексейдің өз өмірлік жолын табуына көмектесе ала ма?
Дағдарыс: мектептен кету туралы шешім және өртенбек болған дәптер
Жетістікке қарамастан, Алексей «Бұл менің мамандығым емес, мұғалім болғым келмейді» деп мектептен кетуге арыз жазады. Бірақ директор арызға қол қоймайды.
Ішкі күйзелісі күшейген ол күнделігін — өткен өмірдің естеліктері жазылған қалың дәптерін — орманға апарып өртеуге бекінеді. Орманда бағытынан жаңылып, батыс пен шығысты шатастырып жүріп келеді. Сол кезде оған шамамен үш жастағы бала жолығып, дәптерді өртеуге болмайтынын, оның өзіне керек болатынын айтады.
Символика: дәптер — өткеннің жүгін ғана емес, адамның өз-өзіне қайту жолын да білдіреді.
Алексей орманнан шыққан соң, әлгі бала анасының жанында жүрген өзі — балалық шағы екенін ұғынады.
Жаңа жұмыс, таныс бейне және өткенге оралу
Кейін Алексей баспаханаға жұмысқа орналасып, философиялық еңбектерді теріп, өңдейді. Дегенмен орманда кездескен бала туралы ойы санасынан кетпей, орманға бірнеше рет қайта барады, бірақ кездеспейді.
Жұмысқа алғаш келген күндерінің бірінде тапсырма түсініксіз болғандықтан, ол жай ғана орындап отырады. Сол сәтте бір әдемі әйел келіп, оған кофе әкеледі. Әйелдің жүзі таныс көрінеді: кейін ол ормандағы баланың анасы екені анықталады.
Алексей ертесіне жұмыстан шығу туралы арыз жазып, өз естеліктерінің ізімен жүреді. Анасы екеуі тұрған үйдің ауласына келіп, терең ойға батып, есінен танып қалады. Оянғанда өзін әлгі әйелдің үйінде — ормандағы баланың үйінде көреді. Баланың аты-жөнін сұрастырғанда, оның шын мәнінде өзі екеніне көз жеткізеді.
Балалықты қорғау: Лёшенькаға көмек және жол көрсету
Алексей Лёшеньканың балалық шағында кездескен қиындықтарды қайталатпауға тырысады: балабақшадағы тәрбиешіден, төменгі қабаттағы нашақордан, мектепке қабылдамағандардың салдарынан анасының қайтыс болуына дейінгі ауыр жағдайлардан қорғап, қолдан келген көмегін береді.
Лёшенька Алексейге өмірде өз жолын табу үшін кеңес айтып отырады. Оның айтуымен Алексей мектепке қайта оралады. Лёшенька білімі жоғары болса да, Алексейдің қасында болуды қалап, бірінші сыныпқа қабылданады.
Білім беру философиясы: дайын әдістеме емес, баланың ішкі «жақұтын» ашу
Лёшенька Алексейге балаларды дайын әдістемеге ғана байлап қоймай, олардың өз еркімен дамуына жол ашу керектігін айтады. Мұғалімнің міндеті — баланың ішкі әлеуетін «оятып», өз жолын табуына жағдай жасау.
Алексей оқушылар ойының тереңінде жатқан «жақұтқа» жол ашып, олардың талантын танып, бағыт береді. Нәтижесінде бұл сынып бірінші сыныпты үздік бағамен, бұрын-соңды болмаған көрсеткішпен аяқтайды. Сабақтарға ата-аналар қатысып, риза болады.
Негізгі идея: балаға білімді «құю» емес, оның табиғи қабілетін ашатын кеңістік құру.
Қақтығыс: тексеріс, айыптау және өз ұстанымын қорғау
Жыл соңында кейбір мұғалімдер Алексейді жақтырмай, «оқушыларға тым көп жүктеме бердің» деп айыптап, тексеріске алады. Лёшеньканың айтуымен Алексей еш қобалжымай, барлық сұраққа ұтымды жауап береді: ол ешқандай жамандық жасамағанын, тек балалардың ойлауына мүмкіндік ашқанын түсіндіреді.
Жиналыстан соң Алексей мен Лёшенька кездесіп, бала алда не күтіп тұрғанын айтады да, ертеңгі күнге сеніммен қарау керектігін ескертеді.
Марияның сыры және финал: махаббат, келісім, қоштасу
Осы уақытта Алексей Лёшеньканың анасы Мариямен жақынырақ сөйлеседі. Мария бұрын айтылмаған сырын ашып, үш жасында бөлініп кеткен, бір-бірін жақсы көрген балалар болғанын, Лёшеньканың орманда пайда болғанын айтады. Ол махаббаттың үш жасар бала кейпінде келгенімен, ер азамат болып қайта оралатынын жеткізеді.
Шығарманың соңында Алексей мен Мария қосылады. Лёшенька күн шыққанша орманға апаруды сұрайды. Құстардың әсем үні естіліп, бала терек жапырақтарымен жоғары көтеріліп, көзден ғайып болады.
Тәрбиелік мәні: оқырманға да, ұстазға да арналған ой
Бұл шығарманың тәрбиелік маңызы ерекше. Ол тек оқырман қауымына ғана емес, ұстаздар үшін де құнды: білім мен тәрбиені қатар ұстау, баланың ішкі мүмкіндігін тану, оны үмітке жетелеу идеялары айқын көрінеді.
Шығарма адамға өмірлік жолын табуды, талантын ашуды үйретеді. Ал басты кейіпкерді алға жетелеп, өмірдің мәнін көрсеткен — бала Лёшеньканың көмегі.