Қазақстанға соғыс жылдары көшіріп әкелінген өндіріс орындары

Ұлы Жеңіске арналған естелік жылдар аясында соғыс кезеңіндегі ел тағдырына қайта үңілу маңызды. Германия армиясының КСРО-ның батыс өңірлерін уақытша оккупациялауы Сібір мен Қазақстанның стратегиялық салмағын күрт арттырды. Осы жағдай Қазақстанды тылдағы негізгі тірек аймақтардың біріне айналдырып, экономикалық әрі саяси маңызын күшейтті.

Армия мен халықты азық-түлікпен қамтамасыз етуде Қазақстанның ауыл шаруашылығы шешуші рөл атқарды. 1941–1942 жылдары жау қоластында қалған аудандардан 1,2 млн бас ірі қара айдалып әкелініп, республика аумағына таратылды. 1943 жылдан бастап бұл малдар азат етілген өңірлерге кері қайтарыла бастады, ал 1943–1944 жылдары 500 мың бас мал бастапқы аймақтарына жеткізілді.

Соғыстың алғашқы айларында Қазақстанға өндірістік маңызы жоғары мекемелерді көшіру жедел ұйымдастырылды. Эвакуацияланған адамдар мен өндіріс қуаттары республика қалаларына бөлініп орналастырылды. Мысалы:

Майдан шебі шығысқа қауіп төндірген кезеңде эвакуацияланған кәсіпорындар тылда өндірісті үздіксіз ұстап тұруға қызмет етті. Кейін жаудан азат етілген аумақтар қалпына келе бастағанда, көшірілген кәсіпорындардың бір бөлігі соғысқа дейінгі орындарына қайта қайтарылды.

Сонымен қатар Қазақстан тек қабылдаушы аймақ болып қана қоймай, өз ішінде машина жасау кәсіпорындарын құру және ауыр өнеркәсіпті дамыту міндеттерін қатар шешуге кірісті.

Ұлы Отан соғысы жылдары Қазақстанға, оның ішінде Қостанай облысына да көптеген кәсіпорындар көшірілді. Солардың ішінде майданды арнайы қорғаныс өнімдерімен қамтамасыз еткен, ұзақ уақыт құпия сақталған №507 және №222 зауыттары ерекше аталады.

Бір әріппен ғана белгіленіп, көпшілікке ұзақ уақыт жария етілмеген бұл кәсіпорындар соғыстың ең ауыр кезеңінде майдан тапсырысын орындау үшін бар күш-жігерін жұмылдырды. Жұмысшылардың қажырлы еңбегі жеңіске жетуге және бейбіт өмірді жақындатуға елеулі үлес қосты.

Соғыс талабына сай экономиканы қайта құру қажет болды, ал бұл міндет майдандағы күрделі жағдаймен қатар жүрді. Тылдағы өзге аймақтар сияқты Атырау өңірінің де армияны жабдықтаудағы және халық қажеттерін өтеудегі рөлі айтарлықтай артты.

Мемлекеттік Қорғаныс Комитеті Гурьев мұнай өңдеу зауытын және Каспий–Орск мұнай құбырын салу үшін Мұнай өнеркәсібі халық комиссариатының қуатты құрылыс ұйымын жіберді. Өңірде бірқатар маңызды нысандар іске қосылды: Мақат–Қосшағыл теміржолы, Петровский атындағы машина жасау зауытының екінші кезегі, Пешной көлі–Ширина құбыры, «Комсомольский» кәсіпшілігі және басқа жобалар.

Ембі мұнайшыларының еңбегі жоғары бағаланып, мемлекеттік қорғаныс комитетінің туы бір жыл ішінде 12 рет тапсырылғаны айтылады. Мал шаруашылығын дамыту жоспары орындалып, Атырау облысының малшылары бұл туды бірнеше мәрте жеңіп алып, кейін туды өңірде мәңгі сақтауға қалдыру туралы шешім қабылданды.

1942–1943 жылдары Мақат–Орск және Ақмола–Магнитогорск теміржол желілерін салу жұмыстары жалғастырылып, аяқталды.

Соғыстың алғашқы жылдарынан бастап Қазақстанда танк пен ұшақ жасауға қаржы жинау қозғалысы кең өріс алды. Қостанай өңірінен де өз қаражатына әскери ұшақ жіберген азаматтар болды. Солардың бірі ретінде академик М. Қозыбаевтың әкесі Қабаш Қозыбаев аталады.

Тағы бір әсерлі дерек: 1899 жылы туған, төрт кластық білімі бар, ұзақ жыл колхоз басқарған Бекмағамбет Сұлтанғазыұлы 1943 жылы жеке қаражатынан бір миллион сом ұшақ жасауға аударғаны баяндалады. Отбасында жеті бала тәрбиелеп отырғанына қарамастан, ол «алдымен жеңіске жетейік, қалғанын кейін көрерміз» деген ұстаным танытқан. Бұл әрекеті үшін Сталиннің атынан алғыс хат келгені айтылады.

Бұл мысалдар соғыс кезіндегі қазақ даласының «донор» сипатындағы экономикалық қуатын ғана емес, халықтың кеңпейілдігін, жауапкершілігін және жеңіске деген сенімін де көрсетеді.

Кеңестік кезеңде Қазақстан одақтас республикалардың бірі ретінде орталықтан берілген міндеттерді орындап, тылдағы негізгі тіректердің қатарында болды. Қазақстан халқының ерен еңбегі, өндірісті жедел орналастыруы, ауыл шаруашылығын үздіксіз жүргізуі және майданға көрсеткен көмегі фашизмді талқандауға бағытталған ортақ жеңістің жүзеге асуына ықпал етті.

Бүгінде көптеген бұрынғы одақтас елдер тәуелсіз мемлекет ретінде дамып келеді. Қазақстан экономикасы да нығайып, инвестициялар тартылуда. Бұл жетістіктердің негізінде халықтың ынтымағы мен елдің табиғи ресурстық әлеуеті жатыр. Тәуелсіз Қазақстанның бірлігі бекіп, экономикасы өрлей берсін.