Орыс тіліндегі оның өлеңдерін біз осында бір келгенде Олжас Сүлейменовке көрсеттік

Жастық арманнан басталған жол

Жұдырықтай жүректі мың сан арман әлдилеген жастық шақ мені де айналып өтпеді. Бірде түкті кілемнің түгін түсірген Қажымұқандай палуан болсам, бірде Бауыржандай қаһарлы қолбасшы болсам деп қиялдайтынмын. Бірақ балалармен белдесе жүріп, өзімнің әлжуаз екенімді сездім: біреу қатты дауыстаса, жүрегім атқақтап, қалтырап кететін қорқақтау мінезім бар еді.

Сол күндердің бірінде санамды жарқ еткізген сәулелі ой келді: журналист, жазушы болсам ше? Осы ойға табан тіредім. Ол үшін оқу керек екені талассыз. Аздап өлең жаза бастадым да, содан бері көркем әдебиетпен ғана шектелмей, «Қазақ әдебиеті», «Жұлдыз» секілді басылымдарды құмарта оқыдым.

Тілге төселу: еңбектің жемісі

Ал орыс тіліндегі газет-журналдарға ұзақ уақыт тісім батпады: жігерім құм болып, «қайтем?» деген күдік те мазалайтын. Әскер қатарында жүрген үш жылда бос уақытымның көбін Ленин бөлмесінде, полк кітапханасында өткіздім: орыс басылымдарын оқып, түсінбеген жерімді кітапханашылардан сұрап, қайта-қайта қарадым. Ақыры еңбектің жемісі көрінді — оқығанымды толық түсінетін деңгейге жеттім.

«Простор» және әлем әдебиетіне ашылған терезе

Әскерден келген соң алғаш рет «Простор» журналын жаздырып алып оқи бастадым. Ол кезде журналда республикадағы орыс тілді ақын-жазушылардың еңбектерімен қатар қазақ қаламгерлерінің туындылары орыс тіліне аударылып жарияланатын. Әр нөмірде шетел жазушыларының әңгімелері, фантастикалық повестері, романдарына да кең орын берілетін. Осылайша журнал оқырман талғамын тәрбиелеп, таным көкжиегін кеңейтетін.

Ара-тұра сол журналда павлодарлық қаламгерлер — Виктор Гаврилович Семерьянов, Сергей Павлович Шевченко, Николай Николаевич Воронов және басқалардың өлеңдері мен прозасы да басылатын. Әрине, көркемдік деңгей әрқилы еді. Бірақ көптеген шығармаларға ортақ бір кемшілік байқалатын: социалистік реализмнің салқыны, «совет адамы», «марксизм-ленинизм», «коммунистік ар-ождан», «советтік патриотизм» тәрізді саяси штамптар ойды байлап, туынды ажарын солғындататын.

Мұны тек жекелеген авторлардың кемшілігі деу қиын: ол тұтас одақ әдебиетіне тән сипат болатын.

«Нива», «Сарыарқа» және бір кездесудің әсері

1991 жылдан Ақмолада «Нива» журналы шыға бастады. Енді біздің өңірдің ақын-жазушылары да осы журналда жарияланатын болды. Қазақстан қаламгерлерімен қатар әлем жазушыларымен бірге бір журналдың бетінде тұру — мен үшін үлкен ризашылықтың белгісі еді. Біз де сол тұста «Сарыарқа» журналынан бой көрсете бастадық.

Сол бір қас-қағым кездесу мені шығармашыл орыс интеллигенциясына бұрынғыдан да жақындата түскенін кейін аңғардым. «Нива» біздің орыс тілді қаламгерлердің еңбектерін үзбей жариялап отырды. Бірде кезек Асқар екеумізге де келді.

Уақыт өте келе аталған ортадан Семерьянов, Поминов Юрий Дмитриевич, ал 2017 жылы Григорьева Ольга Николаевна Қазақстан Жазушылар одағына мүше атанды. Бірте-бірте олар қазақстандық орыс қаламгерлері арасынан өздерінің өрнекті қолтаңбасымен танылды. Олардың ізін ала шыққан Елена Игнатовская да әріптестерінің табыстарына елеулі үлес қосты.

Юрий Дмитриевич: журналист тұлғасы және өңірдің тынысы

1977 жылы облыстық «Звезда Прииртышья» газетінің ауыл шаруашылығы бөліміне ҚазМУ-дың журналистика факультетін жаңа ғана бітірген жас тілші жұмысқа орналасты. Бұл — Юрий Дмитриевич еді. Өндірістік тәжірибеге келіп жүрген кезінен-ақ ол өзін ізденімпаз, жазу машығы бар жас ретінде танытып, әріптестер ықыласына бөленген.

Ол біздің облысқа қарасты Железинка ауданындағы Михайловский совхозында жұмысшы отбасында дүниеге келген. Аудандық «Ленинская знамя» газетінде еңбек жолын бастап, ауыл шаруашылығын жақсы білетін. Студент кезінде-ақ тың игеру жылдарының тарихы туралы материал жинап, «Тың осылай басталды» атты көлемді очерк жазып, оны газеттің үш нөміріне жариялатқаны да — қаламының ерте төселгенінің дәлелі.

Араға он жыл салып, 1988 жылы ол өзі қызмет еткен облыстық партия газетінің редакторы болып тағайындалды. Бұл — Горбачев жариялаған «қайта құру» дәуірі. Жариялылық ұғымы бұрын партия дәстүрінде «сын және өзара сын» деп ұғынылса, қайта құру жылдарында біртіндеп сөз бостандығының сипатына ауысты. 1990 жылы «Баспасөз туралы» заң қабылданып, БАҚ-қа партиялық бақылау белгілі бір деңгейде әлсіреді.

Бірақ қоғам тынысы күрделенді: орталық газеттердің беті әшкерелеуші, ұлтаралық араздықты қоздыруы ықтимал материалдарға толды, Тбилиси, Баку, Рига, Вильнюсте қақтығыстар орын алды. Өндіріс тоқырап, дүкен сөрелері босап, жұмыссыздық көбейген шақта жұрттың наразылығы үдеп, елдің еңсесін күнкөріс қамы басты.

Тәуелсіздік табалдырығында: газет ұстанымы мен азаматтық салмақ

1991 жылы Қазақстан егемендігін алды. Кеңес одағының ыдырауы «бәрі біртіндеп түзелер» деп үміттенген жұртты есеңгіретіп тастады. Осы кезеңде облыста кәсіпкерлер мен фермерлер көріне бастады. Газет оларды қолдап, алғашқы табыстарын жазды. Ал көптеген аудандардағы шаруашылықтар ыдырап жатқан тұста Шарбақтыдағы «Победа», Павлодар ауданындағы «Киров», «Тельман», Успенкадағы «Галицкое», Ертістегі Абай атындағы шаруашылықтардың уақыт дауылына төтеп беруі — журналистердің қаламына қанат бітірді.

Ақсу ауданының басшысы Қуат Есімханов жекешелендіруді облыста алғашқылардың бірі болып қолға алды. Целинный совхозынан бастап, еңбеккерлерге еңбек өтіліне қарай мал мен техника үлестірілді. Өкінішке қарай, бұл бастама өзге аудандарда лайықты жалғасын таппады: талай жыл жиналған ел дәулеті көп жағдайда оның негізін қалаушыларға емес, билікке жақын «пысықтар мен жылпостарға» бұйырды. Газет сан мәрте дабыл қақса да, қолдау әлсіз болды.

Ермак ескерткішінің тағдыры талқыланған конференцияда қатысушылардың салиқалы пікір алмасуы, екі жақтың да сөзін тыңдай білуі бірлік пен ынтымақты көздеген саясаттың өміршеңдігін аңғартты. Юрий Дмитриевич жазған есепте екі тараптың пікірін толық беріп, тілші түсіндірмесін қоспай, оқырманды өзі ойлануға қалдырды. Соңы белгілі: ескерткіш тыныш алынды, 1993 жылы Ермак қаласы Ақсу атанды.

Тарихқа көз ашу: Торайғыров тойы және таным кеңеюі

1993 жылы Баянауылдың Мойылды алқабында Сұлтанмахмұт Торайғыровтың 100 жылдығы республикалық деңгейде аталып өтті. Бұл — 27 жыл ғана ғұмыр кешіп, өлмес мұра қалдырған ұлы ақынға тағзым ғана емес, қазақ тарихы мен тұлғаларын көп біле бермейтін орыс тілді тұрғындарды ел өткеніне жақын таныстырудың да мүмкіндігі еді.

Газет сол тұста Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Шоң, Шорман би, Қаныш Сәтбаев секілді өңірден шыққан тұлғалар туралы материалдарды үзбей жариялап, орыс тілді оқырманның танымын кеңейтті.

Дегенмен сол жылдары ауыл шеткері учаскелерінде бір қап ұн мен қантты бір тайға, бір қашарға айырбастап, жұрттың қалтасына түскен алыпсатарлық та болды. Мұны ести сала редактор тілші Күлпәш Қоңырованы іссапарға жіберіп, мәселенің анық-қанығын тексеруді қатаң тапсырды.

Демократия мен демагогияның арасы

Бір «тәуелсіз» газеттен «Ұлы Отан соғысындағы жеңіс керек пе еді? Жеңіс күні қазақтар үшін қаралы күн емес пе?» деген тұрпайы сауалдарға құрылған мақаланы оқыған бір азамат өз «жауабын» жазып, оны дереу басуды талап етіп, тіпті қорқытуға дейін барған. Редактордың жауабы қысқа болды: «Жоқ, баспаймыз. Сіз айтты екен деп ондаған, жүздеген соғыс ардагерін ренжіте алмаймыз. Демократия мен демагогияны шатастырмаңыз».

Бірнеше күннен кейін Жеңіс күнін атап өтуге жиналған майдангерлердің жүзіндегі нұрды көргенде, жүрегін қуаныш сезімі тербегені — адамдық өлшемнің ең қарапайым да ең биік түрі еді.

Халықаралық жиын және өзгерген журналистика

Бірде мені Павлодарда өтетін журналистердің халықаралық жиынына шақырды. Ол кезде әртүрлі себеппен «Сарыарқа самалы» газетінен кетіп, Красноармейка орта мектебінде мұғалім болып жүргенмін. Жиынға Омбы, Новосибирск, Алтай өлкесінен бас редакторлар келген екен. Сол жерде бұрын таныс ақын, «Нива» журналының бас редакторы Гундарев Владимир Романовичті көріп, қалай жолықсам деп тұрғанда, залға Юрий Дмитриевич кіріп келді. Ол мені ертіп апарып, Владимир Романовичпен табыстырды. Арада талай жыл өтсе де, ол мені бірден таныды.

Бұрын қатысқан одақтық «летучкаларда» сөздің жартысы партияның «қамқорлығын» мадақтауға, пленум мен съезд баяндамаларынан үзінді келтіруге кететін. Ал бұл жолғы жиында редакторлар нақты тәжірибесін айтып, дағдарыс кезінде газет пен оқырман байланысын қалай сақтағандарын мысалмен бөлісті. Уақыт өзгерген: жауапкершілік те, мазмұнға қойылар талап та күшейген.

Бедел өлшемі: газет, оқырман, таралым

Мен үшін «газет», «оқырман», «таралым» — бір-бірінен ажырамайтын тұтас ұғым. Юрий Дмитриевич редактор болған 1988 жылы газет таралымы 150 мыңға жетсе, 1997 жылы 165 мың болды. Бұл — сол жылдардағы республика облыстық газеттері арасындағы жоғары көрсеткіштердің бірі.

Осы деректерді нақтылау үшін облысқа танымал журналист Өскенбай Тастемхановқа хабарласқанда, ол: «Мұнда ықпалдан гөрі газеттің оқырман алдындағы беделін мойындаған жөн. Газет шынымен қызықты шығатын. Ал жастардың қабілетіне келсек, олардың қарым-қабілетіне мен мүлде күмәнданбаймын: қастарында Юрий Дмитриевичтей талапшыл тәлімгер отырғанда, қалай талпынбасын», — деген еді.

Жазушының «бір кітабы»: өмірдің өзінен туған новеллалар

Жазушының «Оның Живу» жинағының басында берілген «Слово к читателю» арнауы ойға қалдырды: «Всю свою жизнь я пишу одну книгу о своей жизни». Осы сөйлемнен кейін-ақ «көркем шығармада болуы тиіс теориялық шарттар қалай беріледі?» деген қызығушылықпен оқуға кірістім.

Автор әжесі Мария Петровнаның тағдырын айтады: 14 құрсақ көтеріп, тірісінде солардың бәрін жер-ана қойнына тапсырған. Қайғы-қасіретке қарамастан 96 жасқа дейін өз үйінде тұрып, шаруасын өзі реттеген, өмірге құштарлығын жоғалтпаған. Рождествода бір рюмка арақ сұратып, темекі иіскеп отыратын әдетінен де айнымапты.

Шешесінің әкесі Тимофей мен әжесі Акулинаның өмірі де жеңіл болмаған: қызғаныштан жүкті әйелді қыстың көзі қырауда жетекке байлап, атпен желдірткен қатыгездік салдарынан сәби шетінеп кеткені — ойдан шығарылған қиял емес, өмірдің ащы шындығы. Ал Тимофейдің Акулинаға деген бес жылдық табанды махаббаты — төзім мен беріктіктің тағы бір көрінісі.

Автордың ана туралы сөзін толқымай оқу мүмкін емес: «Барлық отбасы менің анамның арқасында тірі қалды», — дейді. Қыстағы пайдалы жұмыс — вагоннан көмір түсіру. Төрт әйел совхозға жақын Мыңкөлге ұзақ күн көмір түсіруге барған сәттер арқылы жазушы қарапайым еңбек пен төзімнің отбасын қалай сақтап қалғанын көрсетеді…