Көңілде жатқан кіріңді
Фразеологизмдер тек жалпы халықтық қалыпта ғана қолданылмайды. Олар кейде өзгертіліп, өңделіп те жұмсалады. Бұл тәсіл көбіне ақын-жазушылардың стиліне тән: тұрақты сөз тіркестері көркемдік мақсатқа сай түрленіп, мағынасы тереңдеп, әсері күшейеді.
Төменде жалпы халықтық фразеологиялық қорды көркем мәтінде өңдеп қолданудың негізгі жолдары жүйеленіп берілді.
1) Мағынаны кеңейту және экспрессияны күшейту
Кейде бұрыннан белгілі тұрақты тіркестің мағынасы кеңейіп, экспрессивті бояуы айқынырақ көрінеді. Жай ғана тұрмыстық мәндегі орамдар әлеуметтік, қоғамдық мазмұнмен толығып, идеялық салмақ алады.
«Бар жазам — күштілермен жарысқаным. Жыртқаным сорлы жұрттық намыстарын».
«…болып бұрыннан белгілі “жыртысын жырту”, “сойылын соғу” тәрізді тіркестер әлеуметтік мәнде кең қолданылған».
2) Тіркесті өзгертіп, жаңа мағына беру
Жалпы халықтық үлгідегі тұрақты сөз орамын өзгертіп қолдану арқылы автор жаңа мағыналық рең жасайды. Бір мақалдың немесе қалыптасқан тіркестің желісі әр жазушыда әртүрлі бағалау, әртүрлі эмоциялық үнмен көрінеді.
«Жағасы жайлау» тіркесін түрлендіру
«Берекелі болса ел, жағасы жайлау — ол бір көл» деген мақалдың желісі әр авторда өзінше құбылады:
«Кең жайлау — жалғыз бесік жас балаға… Ер жеткен соң сыймайсың кең дүниеге…»
«…күтіп тұрған жағасы жайлау жақсы дүние ме? Әйтеуір алдында енді мақсат ететін өріс бардай».
«…коммунизм жайлауына Ленинсіз жеткізетін батыр кім бар?»
Осылайша бір тіркес әр мәтінде жаңа рең алып, мағыналылығы артады.
3) Құрылысты өзгертіп қолдану
Кейде тұрақты сөз тіркесінің құрылымы өзгертіліп, сөйлемге жаңа ырғақпен, жаңа композициямен енеді. Бұл әсіресе поэзия тіліне тән.
«Сөйтіп асқан жолығар, кешікпей-ақ тосқанға…»
«Жас жүрек жайып саусағын, талпынған шығар айға алыс».
Мақалды қайта өрнектеу (С. Мұқанов)
«Есектің күші — адал, еті — арам» деген мақал поэтикалық құрылымда қайта жасалып, эмоциялық әсері күшейтіледі:
«Күшің адал болса да, тұрмысыңда кем болдың».
«…Күшің адал, сүтің арам жан едің».
«Адал күшің арам боп, байларға иттей талаттың».
4) Шешендік үлгіде құрып, мағынаны дамыту
Кейбір қаламгерлер тұрақты орамды шешендік сөз үлгісінде құрып, бастапқы мағынасын толықтырып, ойды кең арнаға бұрады. Бұл тәсіл М. Әуезов стиліне тән.
«Арыстан айға шауып мерт болғанмен, артынан жортқан баласы арыстандық етпей қоймас. Ақ сұңқар ауға шырмалғанмен, ұясынан ұшқан балапан сұңқарлық етпей қоймас».
«Гүл өссе — жердің көркі, қыз өссе — елдің көркі» үлгісімен: «Сұлу қыз бен келіншек — елдің сәні…»
5) Бір компонентті алмастырып, жаңа мазмұн жасау
Тұрақты тіркестің бір ғана бөлшегін өзгерту арқылы автор жаңа мазмұн қалыптастырады. Мұнда бұрынғы модель сақталады, бірақ мағынасы кеңейіп, көбіне әлеуметтік астар алады.
«Дүние кірін жуынып, көрініп ойға сөз салар».
«…Ашылды көңіл, тот басқан».
Халықтық үлгі: «көңіл кірі»
«Көңілде жатқан кіріңді оттай ыстық сөз жояр» (мақал).
«Бүгін өлсем де арман жоқ, шығарып көңіл кірімді» (қазақ эпосы).
«Аспанда ай болмаса адасады, көңілді көтермесе кір басады» (халық өлеңі).
Осы модельді авторлар кеңейтіп, жаңа дәуірдің ойына қызмет ететін терең мәнге ие қылады.
6) Тұрақты тіркесті тура мағынада қолдану
Фразеологизмдер көбіне ауыспалы мағынада қолданылып, тілдің бейнелілігін арттыратыны белгілі. Дегенмен стильдік тәсіл ретінде олар кейде тура мағынада да жұмсалып, ерекше әсер береді.
«…Төбеден жай түсірді…» — мұнда тіркес тура мағынаны білдіреді.
«Құм жиылып тас болып, құл жиылып бас болып…» — бұрынғы жағымсыз әлеуметтік мән терістеліп, жаңа мазмұнда беріледі.
Тура мағына арқылы әсерді күшейту: «Қырық өтірік» үлгілері
«…Екі аяғымды бір етікке тығып алып, ізіне түсе қуа бердім».
«Дүниенің ауыры — үрген қуық, жалғыз өзім көтеріп аузын буып…»
«Бит терісінен биялай, қалта еткенмін…»
7) Тұрақты үлгімен жаңа орамдар жасау
Жазушылардың стиліне тән тағы бір жол — бұрыннан белгілі тұрақты тіркестің үлгісіне сүйеніп, жаңа сөз орамдарын қалыптастыру. Мысалы, «Сырты жылтырауықтың іші қалтырауық» мәтелінің үлгісімен «сырты бүтін, іші түтін», «сырты жұмақ, іші дозақ» тәрізді тіркестер жасалады.
«Көбінің сырты бүтін, іші түтін…»
«Ішім толған у мен өрт, сыртым дүрдей…»
«Сырты жұмақ болғанмен, іші дозақ…»
Қанатты сөзге айналған үлгілер
Кейбір авторлық орамдар уақыт өте келе халық арасына кең тарап, қанатты сөз ретінде орнығады (мысалы: Абай, Ыбырай, М. Әуезов, С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов, Ғ. Мұстафин, Қ. Аманжолов т.б. шығармаларындағы қысқа, нұсқа тұжырымдар).
Абай
- Жасымда ғылым бар деп ескермедім.
- Тіл өнері дертпен тең.
- Досыңа достық — қарыз іс.
Ыбырай
- Өнер-білімнің бәрі де оқуменен табылған.
- Аурудан — аяған күшті.
М. Әуезов
- Ар ұялар іс қылмас ақыл зерек.
- Өмір озады, ажар тозады.
- Жалған намыс қасиет емес, ар сақтаған қасиет.
С. Мұқанов
- Адамның ішкі сезімінің айнасы — көз.
- Адамға өткен дәуір — бәрі сабақ.
- Жасық болудан жігер артық.
Ғ. Мүсірепов
- Жер үстінде адам баласы болудан қасиетті не бар?
- Әр жазушының өз көзі болу керек.
- Өлікке оқ атпас болар.
Ғ. Мұстафин, Қ. Аманжолов
- Жақсы сөз кірді тазартады.
- Бетің былғанса су тазартады, арың былғанса не тазартады?
- Отан үшін жан пида.
Қорытынды
Фразеологизмдер көркем шығармада әртүрлі жолмен жұмсалады: кейде авторлық өңдеумен өзгеріп, кейде құрылымы түрленіп, кейде тура мағынада қолданылып, мәтіннің әсерін күшейтеді. Мұндай тәсілдер әр жазушының стильдік мақсатына бағынып, халықтық тіл байлығын шығармашылықпен игерудің белгісі болады.
Көркем шығарма тілі — жалпы халықтық тіл өнерінің жалғасы. Ал сол тіл өнері — қаламгердің үздіксіз үйренетін мектебі әрі әр жазушының өзіндік стилі қалыптасатын негіз. Фразеологизмдерді қолдану тәсілдерінен осы байланыс айқын көрінеді.