Жылысбай хан
Жылысбайдың уайымы
Бұрынғы заманда Жылысбай деген кедей адам өмір сүріпті. Бар кәсібі — ұрлық. Жай ұры емес, баукеспе атанған аса епті жан екен: ұрлағанын ешкім сезбей, көзі шалып көрмеген дейді. Сиқырлығы болмаса да, сиқыршылардан да айласы асқандай көрінеді.
Жылысбайдың Сапар деген жалғыз ұлы болыпты. Жасы ұлғайған шақта Жылысбайдың көңіліне бір ауыр ой түседі: өзі өлсе, оқу көрмеген, өнер үйренбеген жалғыз ұлы күнін қалай көрмек?
Ішкі есебі
«Өмірімді ұрлықпен өткіздім. Осы жолда аш та болмадым, жалаңаш та болмадым. Бірақ артқа мал да қалдырмадым, кәсіп те үйретпедім. Енді кеш қалдым…» — деп қамығыпты.
Ақыры «білетінім осы — ұрлық, әдіс-айласын болса да үйретіп кетейін» деген тоқтамға келеді. Мұны кемпіріне айтса, шу шығатынын сезіп, баласын оңашаға алып барып сырын ашпақ болады.
Тоғайдағы сабақ: қарғаның ұясы
Жылысбай Сапарды бадамшалы тоғайға ертіп апарып, ұрлықтың қыр-сырын көрсетпек болады. Тоғай ішінде биік шынардың басында ұя басып отырған қарғаны көреді де: «Қарғаны үркітпей жұмыртқасын алып келсем, ептілігіме дәлел осы», — дейді.
Әкенің мақтаны
Жылысбай ағашқа өрмелеп, қарғаны сездірмей алты жұмыртқаны қойнына салып түседі. Тағы да қайта өрмелеп, жұмыртқаны ұясына білдірмей орнына салып келеді. Сосын баласына қарап, марқайып күледі.
Баланың байқампаздығы
Осы кезде Сапар әкесінің бір етігінің ұлтанын бүлдірмей сөгіп алып қалғанын айтады. «Ұрлайтын затқа жақындағанда, өзіңізді ұмытып кетеді екенсіз. Мақтан — масқараға ұрындырады», — деп қысқа ғана өсиет қылады.
Жылысбай етігіне қарап, өз-өзіне күліп жіберіп, баласының зеректігіне қатты қуанады.
Хан қазынасы: бірінші айла
Жылысбай бұрыннан-ақ хан қазынасына жалғыз өзі кіріп шығуға жүрексінетінін айтады. Енді серігі барда тәуекел етеді. Екеуі қазына сарайына келіп, күзетшілердің көзін алаңдатуға кіріседі.
Қойылым сияқты жоспар
- Жылысбай ескілікті ауруы ұстап қалған адамдай болып, күзетшілердің көзінше талып қалады.
- Күзетшілер абыр-сабыр болып жатқанда, Сапар терезені бұзып ішке түсіп, көтергенінше алтын алып шығады.
- Сапар үлгерген тұста, Жылысбай «тәуір болып» орнынан тұрып, ештеңе болмағандай кетіп қалады.
Таң ата хан қазына тоналғанын біледі. Бұл ұрының жай адам еместігін аңғарып, айлаға айла қосып, тұзақ дайындайды.
Екінші түсу және қасірет
Хан бұрынғы терезенің алдына терең ор қаздырып, ішіне шайыр аралас қайнаған май толтырылған кеспек қойдырып, үстін жұқа шөппен жасырып қояды. Жылысбай бұл қулықты білмей, намысқа тырысып тағы келеді.
Тұзақ
Қуғын басталған сәтте Жылысбай сыртқа қарғып түсем деп, хан дайындаған ыстық шайырлы майға құлап, сол жерде жан тапсырады.
Сапар көп кідірмейді: таң атса әкесінің денесін танып, өзін де ұстап алатынын сезеді. Амалы таусылғанда, ханға танылмау үшін мәйіттің басын кесіп алып, денесін құдық түбіне тастап кетеді. Күзет те, хан да бұл сырды білмей қалады. Таңертең құдықтан басы жоқ өлік табылып, хан тағы да алданып қалады.
Хан қызы Қаныша ұсынған айла
Хан енді қызымен ақылдасады. Қаныша ұрының ақылын «намысқа тиіп» қоздыру керек дейді. Сарайға он бес пен қырық жас арасындағы азаматтардың бәрін жинап қонақ етеді де, жария қылады: «Қызымның жастығының астында оймақ пен тарақ жатыр. Қалың күзетке білдірмей алып кеткен жігітке қызымды беремін».
Жеті бөлмелі сарайдың ең түпкі бөлмесіне дейін жеті есік, әр есікте бір-бірден мықты күзет. Көрінген жан өтпейтіндей. Бірақ Сапар ұйықтамай, күзеттің маужырауын аңдып жатады да, қараңғылықты пайдаланып, соңғы күзетшінің соңынан ілесіп кіріп кетеді.
Таңба
Сапардың мақсаты оймақ пен тарақтан гөрі ханның айласын әшкерелеу еді. Қызбен тілдесіп шыққан соң, Қаныша оның бетіне қызыл «рет» жағып үлгереді. Сапар қайта кіріп, жастық астындағы оймақ пен тарақты алып шығып, сарай маңында жатқан жігіттердің бетіне сол бояуды жағып шығады.
Таң атқанда «бетінде қызыл бояуы барды ұстаңдар» дегенде, көп жігіттің беті бояулы болып шығып, Қаныша да, хан да тағы да дағдарып қалады.
Басы жоқ дене және ананың көз жасы
Хан енді халықты бастан-аяқ орда алдынан өткізеді: «Басы жоқ өлікті көріп жылаған адам — ұрының жақыны» деп ойлайды. Сапар бұл хабарды естіп қатты сасады: анасы шыдап тұра алмас деп қауіптенеді.
Қазанды сылтау қылған қулық
Сапар шешесіне алдын ала ескертеді: жүктің үстіне үлкен қазанды бос қояды. Орда алдына келгенде шешесі жылай бастаса, Сапар өгізді туғызып, қазан құлатып сындырмақ. Сонда анасының жылауы «әкеге» емес, «қазанға» бағытталғандай көрінбек.
Солай болады: өгіз тулап, қазан тасқа түсіп быт-шыты шығады. Кемпір «қазаным-ай» деп қарғап-сілеумен еңіреп, елді күлдіріп, қарауылдардың назарын басқаға бұрады. Хан тіпті оған жүз ділда бергізіп, «қазан алып беріңдер» деп шығарып салады. Осылайша Сапар да, шешесі де күдіктен аман өтеді.
Екі сап әскер және қара-ақ ат
Хан соңғы рет қатал жария шығарады: орда есігінің алдына бассыз денені қояды да, екі босағадан қарама-қарсы екі қатар атты әскерді дауыс жетердей аралыққа сапқа тұрғызады. Кім әскерге білдірмей өлікке барып, қайта қайтып шықса — ұрланған алтыны кешіріледі; ұсталған күні көрмеген қорлық көрсетілмек.
Сапар әкесін жерлеуге бел буады. Айлы түнде жалғыз ақ атына мініп, аттың бір қапталын қазанның күйесін майға араластырып қара етіп бояйды: бір жақтан қара, бір жақтан ақ көрінетін қылады.
Екі жақтың да қателесуі
Екі саптың бірі оны «қара ат» деп, екіншісі «ақ ат» деп аңдайды. Сапар өлікке жетіп, денені алып қашқанда, әр сап «өз көргенінше» қуа жөнеліп, әскерлер бірін-бірі қуалап, у-шу болады. Сапар сол қарбаласты пайдаланып тоғайға кіріп, ізін жасырып, әкесінің басын денесіне қосып жерлейді.
Бұл хабар ханға жеткенде, ол аң-таң қалады: қанша тұзақ құрса да, ұрыны ұстай алмады.
Ханның тоқтамы және Сапардың таңдауы
Ақыры хан ашуын басып, басқа шешімге келеді: «Ерлігін де, ақылын да көрдім. Енді өзі келіп, әдіс-амалын ауызша айтып берсін. Бәлкім, халыққа пайдасы тиер» деп жария етеді.
Ішкі бетбұрыс
Сапар да ойға қалады: «Ұрлықтың түбі — қорлық. Әкем оны өнер көріп, ақыры қорлықпен өлді. Мен де осы сұмдық жолда жүре берсем, түбім сол…» дейді. Бірақ ханның да жөнсіздігі көп екенін аңдап, әділетке шақырудың бір жолы — ашық сөйлеп, бетке айту деп шешеді.
Сөйтіп Сапар ханға өзі келіп сәлем береді: «Алдияр тақсыр… Алдыңа келсе, атаңның құнын кеш. Мейіріміңізді тілеймін» — деп, сөзін бастайды. Хан да оның кім екенін бірден аңғармай: «Қандай мұқтажың бар, айт?» — деп тіл қатады.