Холерик - сөз жеткісіз жылдам
Төтенше жағдайлардағы психологиялық аспектілер
Төтенше жағдайға тап болған адам одан аман-есен шығуы әрдайым мүмкін бола бермейді. Кейбірі өмірімен қоштасады, кейбірі ауыр жарақат алады, ал енді біреулер сырт көзге бірден байқалмайтын, бірақ ұзаққа созылатын дертке шалдығады. Оның ең күрделісі — адамның психикасы мен санасының жарақаттануы. Адам неғұрлым қорқынышты оқиғаны бастан өткерсе, психологиялық салдары соғұрлым ауыр болады.
Негізгі ұғым
Үрей — адамның биологиялық әрі әлеуметтік аман-саулығына қауіп төнген сәтте пайда болатын эмоциялық күй, уайым. Өміріне қауіп төнгенде әр адамның психикасына түсетін жүктеменің өзіндік диапазоны және төзімділік шегі бар.
Алғашқы минуттардағы қалыпты реакциялар
Қауіптің алғашқы белгілері байқалғанда адам әуелі абыржып, не болып жатқанын бірден түсіне алмайды. Дегенмен психикасы қалыпты адамда қысқа уақыт ішінде белсенділіктің артуы көрінуі мүмкін: қозғалысы ширақтайды, күш-қуаты уақытша көбейеді, бұл қауіпсіз орынға жылдам ауысуға көмектеседі.
Үрей асқынғанда байқалатын психикалық күйлер
Үрей күрделене түскенде бірнеше күй байқалуы мүмкін. Олардың ішінде ең анық белгі — қозғалыс пен мінез-құлықтың бұзылуы.
1) Сасқалақтау және абыржу
Мұндай кезде адам қашып кеткісі келіп тұрады. Мақсатсыз әрі жөн-жосықсыз ары-бері жүру, орынсыз көп қимыл жасау байқалады. Бұл дұрыс шешім қабылдауға және қауіпсіз жерге көшуге кедергі келтіреді. Кейде байбаламдап қашу көрініс береді, ал уақыт «өтпей тұрғандай» сезіледі.
Жиі кездесетін белгілер
- Бозаруы, жүрек қағысының жиілеуі
- Ентігу, терлеу, қолдың дірілі
- Сөйлеудің бұзылуы: қарқынының шамадан тыс жылдамдауы, мүдіру
2) Сіресіп қалу
Сирек кездеседі. Негізгі себептері: бұлшық еттің тырысып тартылуы, қан айналымының бірден нашарлауы және соның салдарынан қозғалыс үйлесімділігінің бұзылуы.
Симптомдары
- Мелшиіп қалу, жалпы қимылсыздық, кейде есінен тану
- Қоршаған ортаны сезінбеу, «кішірейіп кеткісі келу»
- Бір орында тұрып қалу немесе жүресінен отырып, басын қолымен жабу
- Үзік-үзік, екпінсіз сөйлеу; есте сақтаудың бұзылуы
3) Сананың көмескіленуі (аффект)
Бұл жағдайда миға қан келуі бұзылып, қыртыс жасушаларына ауа жеткіліксіз болады. Соның нәтижесінде адам есте сақтауды жоғалтып, іс-әрекеті қорқыныштың алғашқы сәтіндегіден де мақсатсыз әрі мағынасыз сипатқа ауысуы мүмкін. Мұндай күйдегі адамды салдарын бағалауға қабілетсіз, өз әрекетіне толық жауап бермеуі ықтимал деп қарастырады.
Көріністері
- Сырттай қарағанда ессіздік ұстамасына ұқсас күй
- Жөнге келмейтін агрессия, сұстанған бет-әлпет
- Айғайдың күшеюі, кейде ыңырсуға ұласуы
Қауіпті мінез-құлық
- Мәнсіз, бей-берекет қозғалыс, ары-бері жүгіріс
- Кейде қауіпті жаққа қарай жүгіру
- Өзіне де, өзгеге де көмектесуді қиындататын бақылаусыз әрекеттер
Мұндай күйдің пайда болуына тек қорқыныш пен үрей ғана емес, сондай-ақ адамның психологиялық жетілмеуі, өзімшілдігі, байбаламға бейімділігі, ашушаңдығы да әсер етуі мүмкін.
Дүрбелеңнің таралуы және «индикатор» адамдар
Дүрбелеңді көбіне эмоциясы тез қозатын, айқайлаудың ықпалы күшті, өз әрекетіне сенімсіз адамдар күшейтеді. Олар топты өз соңынан ертіп, бассыздыққа себеп болуы мүмкін: адамдардың өзіне-өзі және өзгелерге көмектесу мүмкіндігін төмендетіп, мінез-құлықтың қалыпты нормаларын сақтауға кедергі келтіреді. Иланғыштығы жоғары, долы, өзімшіл әрі ызақор тұлғалар дүрбелең салуға бейім келеді.
Темпераменттің ықпалы
Төтенше жағдайдағы реакциялар көбіне жеке ерекшелікке, әсіресе темпераментке байланысты (сангвиник, флегматик, холерик, меланхолик).
Холерик
Қозғалғыштығы жоғары, әрекеті өте жылдам. Белсенділігі мен күш-қуатының молдығы оны ұйымдастырушы, жетекші етуі мүмкін. Алайда сол екпін кейде оны да, артынан ергендерді де қауіпті шешімдерге ұрындырып, дүрбелең туғызуға алып келуі ықтимал.
Меланхолик
Ұялшақ, сезімтал, әсерленгіш. Қозу мен тежелу үдерістерінде өзгенің ықпалына тез түседі, тіпті әдетте ашуланбайтын адамның да жетегінде кетуі мүмкін. Төтенше жағдайда дүрбелеңді бастап жіберуі ықтимал.
Сангвиник
Қауіп туғанда тез жинақталып, батыл қимылдайды. Дегенмен энергиясының молдығы мен шешімді жылдам қабылдауы кейде әрекеттің қате тәсілін таңдауға әкелуі мүмкін.
Флегматик
Байсалды әрі тұрақты. Жинақылыққа бейім, бірақ сангвиникке қарағанда асықпай, ойланып барып әрекет етеді. Бір шешімді қабылдау үшін оған белгілі бір уақыт қажет.
Жас ерекшелігі және тәжірибе
Төтенше жағдайда адамның мінез-құлқына жасы да едәуір әсер етеді. Көп жағдайда балалар салыстырмалы түрде орнықтырақ болады: оларда мұндай ақпарат аз, өмірлік тәжірибесі жеткіліксіз, жағдайдың қалай өрбитінін болжау да қиын.
Ересектерде, керісінше, апат немесе бақытсыз оқиға алдында қорқыныш жиі күшейеді. Себебі олар болған жайтты талдап қана қоймай, есінде сақтайды және оның әрі қарай қалай дамуы мүмкін екенін де болжайды. Бұл құбылысты психикада «алдын ала ширығу» деп сипаттауға болады.
Мамандықтың әсері
Психогендік реакцияларға мамандық та қатты ықпал етеді. Кейбір кәсіп иелері күн сайын төтенше жағдайға жақын ортада жұмыс істейді (әскерилер, өрт сөндірушілер, құтқарушылар, геологтар, полиция қызметкерлері, жедел жәрдем дәрігерлері, экстремалды спортшылар және т.б.). Мұндай адамдардың психикасы тұрақты түрде шынығып, төтенше жағдайларға төзімдірек келеді.
Ал жұмысын негізінен тыныш, бірқалыпты ортада атқаратын мамандықтармен салыстырғанда (әкімшілік қызметкерлер, әртістер, сатушылар, суретшілер және т.б.) жоғары тәуекелді ортада істейтін адамдардың стресс төзімділігі жиі жоғары болады.