Жақсының көзі

Асанбек ауырып, әл үстінде жатыр дегенді естідім. Ойыма сан түрлі нәрсе түсіп, үйіне мұңая бардым.

Жетімнің жанына батқан бір күн

Бір жолы бес-алты бала мені ортаға алып, біреуі ұрса, біреуі жерді ұрып, шулап жатқанда, атқа мініп бір жақтан келе қалған кісінің: «Қойыңдар, тез!» деген әмірлі дауысы сабалап жауып тұрған бұршақтай соққыны жел қуған бұлттай сейілтіп жіберді.

Ең соңында жұдырық сілтеп қалған қара шұбар баланы әлгі кісі атынан түсіп, жауырынынан ұстап жұлқып, итеріп жіберді. Бетіне қарасам, ат жақты, аққұба адам екен.

Бағанадан бері өз әлімше тырысып, бой бермей, алтауына да алдырмай тұрған менің мына сөз жанымды босатып жіберді. Жылап қоя бердім. Жетімдердің көбі шынығып, мықты болып өседі дейді, бірақ мен әлжуаздау едім.

Өздерінің мені жүндей түтетініне көздері жеткен әлгі алтау енді үнсіз қалды: бірінің аузы бұртиып, бірінің жүзі қызарып, енді бірінің түйілген жұдырығы әлі жазылмай тұрған.

Әлгі кісі қасыма келіп, арқамнан қағып жұбатты.

Сосын балаларға қарап, ақыл айтып, зілмен сөйледі: осы тұрған бәріңнің әкелеріңе де оның әкесінің шарапаты тиген, көркөкіректердің сауатын ашқан, талайының сөзін сөйлеп, ақысын алып берген. Ал сендер әкелерің барда, оны ұрып жүрсіңдер.

Бірақ кісі сөзін ары қарай жалғай алмады: тамағына әлдене тығылғандай булығып, қабағын шытынып, теріс айналды да, атын жетектеп жүре берді. Менде үн жоқ. Балалардың бәрі аңқиып қалыпты.

«Әкесі жоқ жетім» деген таңба

Бәріміз жан-жаққа тарадық. «Жетім бала кекшіл» деген бар: мен әлгі қорлықты ұмыта алмай, өксігімді баса алмай келемін. Олардың жәбірі менің әкемнің жоқтығынан болып тұрғандай көрінді. «Әкесі жоқ жетімді бәріміз илеп алайық» дейтіндей.

Мұңымды шағып, оларды сабатып алатын менде аға да жоқ. Бірге туған апам менімен бірге жылайды — бар бітірері сол.

Өз әлімше үйге тұлан тұтып жеттім. Есіктің алдына жете бергенімде артымнан тасыр естілді. Соңғы жұдырық салған қара шұбар бала екен. Бірге келгенде енді тайынбайтынымды білген соң, состиып барып, жаныма жай ғана келді. Шолақ мұрнын екі-үш тартып алды да, төмен қарап тұрып:

Мен кеудемді көтеріп, рай бермедім: — Бармаймын!

Үнсіздік — шешемнің ауыр ойы

Біздің кішкентай төрт қанат үйіміздің көгінен шешем бәрін естіп отырған екен. Іштегі қапамды ешкіммен бөлісе алмай, төрдің алдындағы — әкем барда маған арналып жасалған — қара тоқымның үстіне етпеттен сұлай кеттім.

Шешем түк сезбегендей болды. Мен кеш батып, қас қарайғанша жаттым. Бір қызығы, шешем де «тұр» демеді. Есік алдындағы жерошақ басында батқан күннің қызылына телміріп отыр. Үн жоқ.

Байлауға келсе де, күрмеуге келмейтін қысқа жіптің азабы, жесірлік пен жетімдіктің кеселі ойландырғанда, шешем осылай ұзаққа үнсіз қалатын. Ондайда біз апам екеуміз де үн-түнсіз, шешеміздің ойынан шығуды ойлап, зыр қағатынбыз.

Шешемнің сол отырысын көргенде жүрегім зырқ ете түсті. Орнымнан тұра бергенімде, дәл менің бас көтеруімді күткендей, үйге төрт-бес кісі сау ете қалды. Шешем үйге кіріңдер деген соң ғана киізбен қапталған шилі есікті көтеріп, бас сұқты.

Кешірім сұрағандар

Келгендердің кейбірін танимын. Олар ортадағы жылқы тезегінен маздап жанған отты айнала отырысты. Ешқайсысы бірден тіл қатпады, бір-біріне көзінің астымен ғана қарасып қояды.

Төрге таман, бірақ отқа да тым жақындай алмай отырған мұртты кісі жерге қараған күйі сөз бастады:

Көп сөйлемейтін шешем осы жерде бір шешіліп, алдына келгендерді сөзбен түйреп тастар деп ойлап едім. Жоқ, баяғыдай саран сөйледі, қатты шешілмеді. Бір-екі ауыз сөзбен ғана тынды:

Келгендер кетіп қалды. Осыдан кейін ауылдағы балалардың ешқайсысы маған тиіспейтін болды. Қайта бәрі мені алдына сала жүретін болды. Бірақ менің сарылып, салынып ойнамағаныма олар ренжіп жүрді. Ренжісе — қайтем.

Отызыншы жылдардың жоқшылығы

Ол кездегі — отызыншы жылдардағы колхоздардың жайы белгілі. Шешемнің тапқаны мол киіп-ішуге жетпейді. Жылына зорға бір жаңаланатын ботинканың жұлығын ақ жоңқаламау — мені ойыннан тежеп, кежегемнен тартып тұратын.

Оның үстіне ойынға барарда да, ойнап жүргенде де «менің балам өзінен өзі тиіспейді» деген сөз ойымнан шықпайды. Әр жерде-ақ тістеніп қала беремін.

Асанбек — бригадир, ал мен — «хатшы»

Сол төбелестен кейін Асанбекті жиі көретін болдым. Ол біздің ауылға бригадир болып келген екен. Көктемдегі бір жиналыста мұғалімнің менің атыма айтқан жылы сөзін естігенде, Асанбек мені тағы бір көтеріп тастады:

Адамның көңілі мақтауды сүйе ме, әлде «айналайынды» аз еститін, туған-туысы аз маған осы жылы сөз қанат бітіре ме — кәдімгідей көтеріліп қалдым. Жақсы оқуға тырыстым. Ол «жақсы» деген сайын, жақсы болмаққа ұмтылдым.

Бос уақытымның бәрінде оның табелін жазып беретін болдым. Ол көптің көзінше: «Менің хатшым ғой бұл. Адам болады» — деп қояды.

Өстіп жүріп, ауылдағы бастауыш мектепті бітірдім. Сосын көрші селодағы, аудан орталығындағы мектепке оқуға кеттім. Біреудің үйінде жатып оқимын.

Аштықтың ең қысқа өлшемі: «жүз грамм»

Ол үйдің тұрмысы күйлі болғанымен, мен үшін тамақ ішу қиын еді. Егер дастарқандары жиналмай тұрғанда келсем, аузыма бірдеңе тиеді. Әйтпесе бұралып аш жүремін. Ешкім маған арнап тамақ бермейді. Күніне үш ішілетін астың бірінің үстінен түссем — мен үшін одан асқан бақыт жоқ.

Кейде тіпті тамақ емес, құлақтың тыныштығын ғана қалап отыратын кез де болады. Көлік табылып ауылға барып қайтсам, қайта келгенде осы үйге бетімнен басып зорға кіремін.

Нақ сондай бір кезде Асанбек кез бола кетті. Тамақтың үстіне түсе алмай жүргеніме екі күн болған. Көзім қарауытып, сүрініп бара жатқанда: «Балбақ!» деген дауыс саңқ етті.

Қарасам — Асанбек. Ол менің аш жүргенімді білгендей, қалтасынан үш сом суырып берді.

Алғаш не істерімді білмей аңқайып тұрып қалыппын. «Бір күн тамақ ішпегеннен қырық күн ақыл сұрама» деп халқымыз қалай дәл айтқан: кеңірейіп қалсам керек. Асанбек мені ұялтпады; әлде асығыс жұмысы бар ма — атын тебініп жүріп кетті.

Сол сәтте маған одан мәртебесі биік адам жоқтай көрінді. Көкқасқа аттың үстінде тау сияқты алып болып алыстап бара жатты.

Сол мезетте мен тағы бір ұлы нәрсені аңғардым. Қалтама қолымды салып, үш сомдық көкшіл қағазды алып шықтым. Маңдайшасында «Нан» деп жазылған көк дүкеннің алдында тұрғанымды сонда бір-ақ білдім.

Ол ойланбастан тоғыз тиынға жүз грамм қоңыр нан өлшеп беріп, қалған ақшамды қайтарды. Бір тілім нанды аузыма бір-ақ тықтым. Нанның дәмін де, бағасын да өмірімде тұңғыш рет дәл сол жерде білгендеймін.

Нандай дәмді, тәтті нәрсе дүниеде жоқ екен: нан!

Нанды қарпып жіберіп, жұтып болғанымда, ойыма бір сұмдық келіп, қара бақайыма дейін терлеп кеттім: Асанбек менің атымды атағанда мен нан дүкеніне телміріп, тамсанып тұрған жоқ па екем?

Солай болғанына күмәнім жоқ еді, бірақ өзімді «жоқ, олай емес» деп иландырғым келді. Алайда олай болмауы қайда.

Жылы сөздің көлеңкесі ұзақ

Осы ой Асанбекпен бірге бір ай бойы санама ұялап алды. Оны ойламау мүмкін емес: күнде түсте сабаққа бара жатып, тоғыз тиынға жүз грамм нан аламын да, оны қарпи жеп тұрып, Асанбекті есіме аламын. Ол мені көргендегі күйім де ойыма оралады. Қарадай жер боламын.

Бірақ амал нешік: «Әлі-ақ адам болып кетесің», «жақсының көзі ғой» деген сөзі құлағымнан кетпейді. Жаз күнгі жақсы самалдай желпіп тұрады.

Қалтасынан бөліп бергені болмаса да, жан жадыратар жылы сөзін ол мен жоғары оқуға жүргенде де айтып кетіпті. Бәз-баяғы сөздері: — Жақсының көзі!

«Әкең өлсе өлсін, әкеңді көрген өлмесін!» деген осы екен.

Соңғы көрісу

Енді міне, сол Асанбек әл үстінде жатқанда, көңілін сұрай бардым. Ол менің келуімді күткендей, басын көтеріп алды. Құр тері ғана болып қалыпты. Ақтық демін тартып, кеудесі кеуіп басылады.

Оның көзі жұмылып кетті.

Асанбектің берген наны, жарым ырыс болған жақсы сөзі, жоғарыдағы қылығы есіме түсіп, ішім бұлан-талан болды. «Жақсының көзі» дегеннің шын мағынасы — осы Асанбек екенін мен дәл осы жерде ғана ұқтым.

Есіктен шыға бергенімде, оның баласы мені «демесін» деп өзім де демей өте алармын ба деген ой келді. Баяғыда бес-алты бала ұрғандағыдай, өксіп-өксіп жылап жібердім.

1966