Сен берсең, патшалық орныңды бер
Қараханның ниеті мен сын сағаты
Қарахан қадірлі хан екен. Бір күні қырық уәзірімен сейілге шығып, жолай қырық жігіт те еріп жүреді. Жол үстінде ханның қамшысы түсіп қалады. Мұны көрген жұрттың бәрі — қырық уәзір де, қырық жігіт те — аттан бірдей түсіп, қамшыны іліп әперуге ұмтылады. Бірі ұстап, бірі ілініп, бәрі де ханға құрмет көрсетуге тырысады.
Сонда Қарахан ат үстінде тұрып ойға қалады: «Бір қамшы үшін осынша адам аттан түсіп, құрмет қылса, мен шынында да халыққа қадірлі екенмін ғой. Ендеше, осы құрметке шүкірлік етіп, жұртқа көңіл бөліп, бір жомарттық жасайын».
Сол күні хан аң аулап, кешке аман-есен ордасына қайтады. Жүрегінде — уәде: «Бүгін зор жомарттық істеймін».
Қайыршының талабы
Хан жайғасып отырған кезде, үстіне жаман киім киген бір қайыршы кіріп келеді. Қарахан орнынан тұрып, үлкен сый бермек болады. Бірақ қайыршы:
«Егер шын ниетпен берсең, менің көңілім не тілесе — соны бер», — дейді.
Хан: «Төрт түлігімнен де, мүлкімнен де не тілесең — соны берейін», — деп келіседі. Бірақ қайыршы мал-мүлік сұрамайды.
Ол: «Маған патшалық орның керек. Көңілім соны қалайды», — дейді.
Қарахан мұны да жақсылыққа жорып, «Орнымды да бердім», — дейді. Қайыршы: «Онда түс, орныңа мен отырайын», — дегенде, хан расымен тағын береді.
Қайыршы (кей нұсқада бақсы деп те айтылады) Қараханға: «Мұнда тұрма. Төрт түліктен қалаған атыңды таңда, керек-жарағыңды ал да, жайыңа кет», — дейді. Хан айтқанын істеп, жылқыдан бір ат таңдап, керекті дүниесін алып, үй-ішін арбаға отырғызып, шаһардан шығып басқа жаққа жол тартады.
Өзен, қасқыр және айрылыс
Жол үстінде олар терең өзенге кездеседі. Бірден түгел өтсек, суға кетерміз деп қауіптеніп, өткелді бөліп өтпек болады. Алдымен хан әйелі мен екі баласын өткізеді. Сосын жүкке қарай қайта өтпек болып жүргенде, әйел мен балалар арғы бетте қалады.
Дәл сол сәтте екі қасқыр шауып келіп, екі баланы көтеріп алып кетеді. Мұны хан да, анасы да көріп тұрады, бірақ арада терең өзен — қолдарынан ештеңе келмейді.
Тағдырдың бірінші ауыр соққысы
Баладан айырылу — тек қасірет емес, адамның төзімін, сабырын, үмітін бірдей сынайтын сәт. Қарахан да осы сынақтың алдында тұрады.
Екеуі өзенді бойлап жүріп, бір жерге аялдап жатады. Сол маңға бір топ керуен келіп қонады.
Керуен басының құмарлығы
Керуен ішіндегі сал-сері жігіттер ханның әйелінің көркем сұлу екенін керуен басы Ханзадаға жеткізеді. Сөз әсер етіп, керуен басы әйелді көрмей-ақ ғашық болады. Ол әйелді шақырту үшін екі жігіт жібереді:
«Бізде бір адам сырқат еді. “Қырықтың бірі — Қыдыр” деген бар, жолаушы әйел келіп бір көріп берсін», — деп айтыңдар», — дейді.
Жігіттер келіп өтінгенде, әйел үш мәрте де «бармаймын» деп қайырады. Сонда Қарахан: «Бұлар да жолаушы ғой, барып келе ғой», — дейді. Әйел керуеннің шатырына барған сәтте, керуен басы оны көріп, сұлулығына таң қалып, жібере алмай қалады. Шатырын жинап, көшін бастап, әйелді алып жүріп кетеді.
Сабырдың екінші сыны
Билік те, дүние де, жанындағы ең жақын адамы да қолдан кетеді. Бірақ Қарахан іштен сабыр қылып, жалғыз жолға түседі.
Жоқшылыққа түсу
Қарахан жүре-жүре тағы бір терең суға кездеседі. Өткелден өтерде аты суға кетіп, өзі әрең жүзіп шығады. Киер киімі жоқ, ішер асы жоқ, әбден қалжырап, бір салындының арасына кіріп жата кетеді. Бұл маң — шаһарға жақын жер.
Сол шаһарда хан қайтыс болып, ел иесіз қалған екен. Ескі дәстүр бойынша, халық «дәулет құсын» ұшырып, жаңа ханның кім боларын баққа тапсырады.
Дәулет құсы және қайта оралу
Дәулет құсы ұшып келіп, дәл Қарахан жатқан салындыға қонады. Құсты ұстауға келген үш жігіт оны алып кетпек болғанда, құс қайта-қайта салындыға тартып тұрады. Олар қараса — бұл жерде Қараханнан өзге жан жоқ. Жігіттердің даусынан оянған Қараханды олар топқа ертіп апарады.
Жиналған жұрт оның жайын сұрап, таныған соң, ақ киізге отырғызып, хан көтереді. Қарахан сол шаһарға хан болады. Дәулет құсы басына қонса да, бақ сарайына кірсе де, оның ойынан әйелі мен балалары шықпайды.
Бақ қайтса да, із қалса да
Қарахан үшін хандықтың құны — отбасын жоғалтқаннан кейін өзгерген. Билікке қайта жетуі мұрат емес, тек іздеу сапарына күш беретін құралға айналады.
Іздеу жолы
Ақырында ол көп кісіні ертіп, ханым мен балаларын іздеуге шығады. Айдан ай, жылдан жыл өтеді. Ел-елден сұрап жүріп, бір жерде қайыр сұрап жүрген әйелге кездеседі. Ол — ханымның өзі. Үстінде киімі жұпыны, ішерге асы жоқ, елден сұрап күнелтіп жүр екен.
Екеуі көріскенде, тіріліп кеткендей болады: құшақтасып, шер тарқатады. Қарахан балалардан хабар сұрағанда, ханым бұрын естіген дерек бойынша олардың қай жақта екенін айтады.
Қойшының сыры
Хан мен ханым нөкерімен бірге балаларды іздеп жүріп, бір өзен бойында қой бағып жүрген қойшыға жолығады. Жөн сұрасқанда, қойшы қай елдің қойы екенін айтады. Бірақ оның өзі жай қойшыға ұқсамай, сөзі де, қимылы да сергек көрінеді. Қарахан оның кім екенін сұрайды.
Қойшы: «Мен Қарахан деген кісінің баласымын», — дейді.
Бала күнінде оны бөрі алып қашқан екен. Сол бөріден бұл елдің бір байы құтқарып алып, асырап өсіріпті; енді қой бақтырып қойған. Оның жанында інісі де бар екен — ол қозы бағып жүреді. Балалардың үсті-басы жұпыны, тұрмыстың тауқыметі қажытқан: етін бит жеп, аяғын тас қырқып, әбден жүдепті.
Ата-ана балаларын тауып, мауқын басып, иіскеп, жандарына қысады. Содан кейін үшеуін ертіп, еліне қайтады. Қарахан бұрынғы хандығына қайта отырып, ақыры барша мұратына жетеді.