Бір қарт адам болып, өзі ғалым болыпты
Мағынаға бай сөзді түсіну
Бір қарт кісі болыпты, өзі ғалым екен. Бір күні шаһарға барып, үйіне қайтып келе жатқанда, оны бір жас жігіт қуып жетеді. Жолай амандасып, жөн сұрасады. Барар жолдары бір болған соң, жігіт: «Ата, жолды қысқартайық» дейді.
Қарт таңырқап: «Жол қалай қысқарады?» дейді. Жігіт: «Оңай: екеуміз бірімізді-біріміз кезек-кезек арқалайық» дейді.
Қарт іштей: «Мынау бір кесепатты адам болмаса игі еді. Сөзінің түрі жаман екен. Ат-матымсыз мені бұл қалай арқалайды? Мен оны қалай арқаламақпын?» деп, жауап қайырмай, жігіттің бетіне күмәндана қарай береді.
Осыдан кейін екеуі де үнсіз жүріп қалады.
Үш сұрақ, үш түсінбеушілік
1) «Жолды қысқартайық»
Қарт жігіттің «кезек арқаласу» дегенін сөзбе-сөз түсініп, оны қауіпті, оғаш ұсыныс деп қабылдайды.
2) «Егін желінген бе, желінбеген бе?»
Жолай орылмаған, бірақ пісіп тұрған егінге көзі түсіп, жігіт: «Ата, мына егін сіздің елдікі ме?» деп сұрайды. Қарт: «Иә» дейді.
Жігіт: «Иесін білесіз бе?» дейді. Қарт: «Білемін» дейді. Сонда жігіт: «Онда бұл егін желініп қойған ба, жоқ, желінбеген бе?» деп сұрайды.
Қарт іштей: «Орылмай тұрған егінді көре тұра, бұл не айтып тұр?» деп, тағы да таңырқайды.
3) «Өлген бе, өлмеген бе?»
Жолшыбай бір ауылға кезігеді. Ауыл адамдары бір кісіні көтеріп, қабірге апара жатыр екен. Жігіт: «Ата, мына кісіні білесіз бе?» дейді. Қарт: «Білемін» дейді.
Сонда жігіт: «Ата, мына кісі өлген адам ба, өлмеген адам ба?» деп сұрайды. Қарт шыдамай: «Өлмесе, жерлеуге апармайды ғой!» деп, жігіттің бетін қайтарады.
Олар қабір басына жетіп, жұртпен бірге марқұмды жерлейді. Қайтар жолда жігіт: «Ата, әлгі кісі өлмеген екен» дейді. Қарт мұны да ақымақтыққа балап, ішінен қатты күйінеді.
Үйдегі әңгіме және қыздың зеректігі
Күн еңкейіп, екеуі қарттың үйіне келеді. Қарт жігітті онша ұнатпаса да, жолдас болған соң, қонақ қылады. Үйінде бойжеткен жалғыз қызы бар екен. Қарт қызын оңаша шақырып: «Шырағым, менімен бірге бір жігіт келді. Мейман ет. Бірақ мінезі сүйкімсіздеу, сөзінде кесепаты бар» дейді.
Қыз тамақ әкеліп, қонақпен тілдесіп көрсе, жігіттің сөзі мағыналы, өзі де ажарлы екен. Қыз іштей күмәнданып, әкесіне келіп: «Әке, сізбен еріп келген жолдасыңыз бір кісі ме, әлде екі кісі ме?» дейді. Әкесі: «Жалғыз кісі» дейді.
Қыз: «Сөзі кесепатты дедіңіз. Егер үйдегі қонақ сол болса, одан қандай кесепат көрдіңіз?» деп сұрайды. Сонда қарт жол бойындағы төрт «кесепатты» сөздің бәрін тізіп айтып береді.
Жұмбақтың шешуі: сөздің сыртқы түрі емес, ішкі мәні
1) «Кезек арқаласайық» нені білдірді?
Қыз: «Бұл — “кезек-кезек әңгіме айтып отырайық, жол қысқарсын” дегені» дейді. Яғни, «арқалау» — ауырлық көтеру емес, көңіл көтеріп, сапарды жеңілдетудің ишарасы.
2) «Егін желінген бе, желінбеген бе?» нені меңзеді?
Қыз мұның мағынасы: «Бұл егін байдікі ме, кедейдікі ме?» деген сұрақ екенін түсіндіреді. Бай егінді өз күшімен егіп, өнімін толық алады — «желінбеген». Кедей тұқымды қарызға алып, жерді жалдап жыртып, түскен өнімінің көбі қарыз өтеуге кетеді — «шикідей желініп қойғанмен бір есеп».
3) «Өлген бе, өлмеген бе?» және «өлмеген екен» қалай түсіндіріледі?
Қыз: «Бұл — “марқұмның баласы бар ма?” дегені» дейді. Артында ұрпағы қалған адамның аты өшпейді, сондықтан ол мағынада «өлмейді» деген ой айтылған.
Қыздың осы сөздерінен кейін қарт өзінің асығыс ойлап, қате жорып жүргенін түсінеді.
Түйін
Қарт жігіттің қолын алып: «Сөзіңнің мағынасын түсінбей, ішімнен қатты ренжіп едім. Сөйтсем, сен ақылды жігіт екенсің» дейді. Сосын: «Қызым екеуіңнің ақылдарың тең екен, бірге өмір сүріңдер» деп, қызын жігітке қосыпты.
Бұл әңгіменің ғибраты — сөздің сыртқы қалпына емес, ішкі мәніне үңілу. Түсінбей тұрып үкім айту адамды қателікке жетелейді, ал мағынаны іздеу — даналыққа бастайды.