Бұрынғы өткен заманда бір қара орманға жолбарыс патша болыпты
Қанға боялған орман
Бұрынғы өткен заманда бір қара орманда жолбарыс патша болыпты. Қатыгездігі сонша — көзіне түскен аңды тарпа бас салып, сол жерде жей береді екен. Сөйтіп, орман іші қан қақсап, аң атаулы үрейден жан сақтайтын хәлге жетіпті.
Негізгі мәселе
Жолбарыс күн сайын олжа іздеп, жолай кездескеннің бәрін қырып-жойып, тіршіліктің берекесін кетірген.
Аңдардың кеңесі
Ақыры барлық аң жиналып, кеңес құрыпты: «Жолбарыс көргенін қылғып салып жүр. Тіршілігіміздің берекесі кетті. Бұған тыйым салатын бір амал табуымыз керек», — десіпті. Ұзақ ақылдаса келе, жолбарысқа елші жіберуге ұйғарады.
Елші кім болады?
Жұрт бірауыздан тауешкіні жұмсайды: «Қуа қалса, тасқа шығып кетерсің; тас сенің табаныңа балшықтай жабысады», — деп, оның ептілігіне сенеді.
Қауіптің салмағы
Елшілік — жай сөз емес: жолбарыстың алдына бару, оның ашуын қоздырмай, орманның мұңын жеткізу керек.
Тауешкінің айлаға толы сөзі
Тауешкі қалың жыныста жатқан жолбарыстың қасына үрейлене жетіп, елшілік міндетін атқаруға келгенін айтады. Жолбарыс керіліп-созылып: «Ол не қылған мәслихат?» — деп сұрайды.
Ұсыныстың мәні
Тауешкі «аңдардың қалауы» деп, сөзін жақсы ниетке бұрып жеткізеді: осы уақытқа дейін патша өзі тамақ іздеп орман кезіп шаршады, енді соны жеңілдетейік. Бұдан былай ормандағы аңдар кезекпен келіп, патша жейтін жемді өздері алып келіп тұрсын.
«Сонда сен орман кезіп әуре болмайсың. Аңдар кезегі келгенде, алдыңа өзі келіп тұрады», — дейді тауешкі.
Жолбарыс мұны «табылған ақыл» көріп, келісім береді.
Ақсақ қоянның кезегі
Уәде бойынша аңдар күн сайын кезекпен азықты жолбарысқа өздері жеткізіп тұратын болыпты. Бір күні кезек бір ақсақ қоянға келеді. Қоян болса, қалай да ажалдан құтылудың амалын іздеп, айлаға көшеді: ол әдейі кешігіп барады.
Жолбарыстың ашуы
Қоянды көре сала жолбарыс ақырады: «Неге сонша кешіктің? Аштықтан өзегім өртенді!»
Қоян саспай, өзін «патшаның бір күндік азығына да жарамайтын сорлы» етіп көрсетеді де, «аздығымнан бір туысқанымды ертіп келемін» деген сылтау айтады. Бірақ жолда дәл өзіне ұқсас тағы бір жолбарыс тосып тұрып, туысқанын жеп қойғанын, өзі бір сирағын мертіктіріп алғанын қосып, кешігу себебін соған жабады.
Құдық басындағы қақпан
Мұны естіген жолбарыстың ашуы бұрқ ете түседі. «Менің ырыздығыма орта жолдан қол сұққан ол кім? Жүр, соған ертіп апар!» — деп қоянға бұйырады. Ақсақ қоянның күткені де осы еді.
1) Алып бару
Қоян жолбарысты қалың жыныстың шетіндегі құдыққа қарай бастайды.
2) «Жау» көрсетіледі
Құдық басында қоян: «Міне, тақсыр, әлгі жолбарыс осы құдықты мекендейді», — деп аузын нұсқайды.
3) Өзіне-өзі шабуыл
Жолбарыс су бетінде өз бейнесін көріп, оны жау санайды. Дауысы құдық ішінде жаңғырып, қарсы айбат шеккендей болады.
Шешуші сәт
Жолбарыс судағы бейнеге: «Әй, сен кімсің?» — деп ақырады. Құдық ішінен сол дауыс жаңғырып, тіпті қаһарлырақ естіледі.
Намысына тиген патша жолбарыс «жауын» қумақ болып, қарсы шабады да, ашуға булығып құдыққа күмп етіп құлап кетеді.
Түйін
Осылайша барлық аң ақылды ақсақ қоянның тапқыр айласының арқасында азаптан да, ажалдан да құтылыпты.
Есте қалар ой
- Қатал күш әрдайым жеңе бермейді; кейде оны ақыл тоқтатады.
- Тапқырлық — қауіптің өзін мүмкіндікке айналдыра алатын қуат.
- Ортақ қорқыныштың шешімі — ортақ кеңесте табылар.