Балаларыңызды қорғаңыздар, ата - ана
Интернеттегі қауіпті ойындар және ата-ана жауапкершілігі
Бүгінде ел ішін дүрліктірген «Синий кит» немесе «Тихий дом» деп аталып жүрген интернет ойыны ата-ананы да, мектеп әкімшілігін де, мұғалімді де әбігерге салды. Бұл — орынды алаңдаушылық. Себебі мәселе балалар мен жасөспірімдерге тікелей қатысты әрі қоғам үшін өзекті: суицидке саналы түрде итермелейтін қауіпті психологиялық ықпал туралы сөз болып отыр.
БАҚ-та бұл ойын жайлы ақпарат тараған сәттен бастап, кей мектептер қауіптің алдын алу мақсатында оқушылардан жаппай сауалнама алып, мәселені нақтылауға тырысты. Алайда мұндай әрекет кері әсер беріп, ойын туралы естімеген балалардың қызығушылығын арттырғаны да байқалды: тыйым салынған нәрсе «тартымды» көрінетін психологиялық құбылыс күшейді.
Факт пен статистика: «мәселе жабылды» деуге бола ма?
«Әр жамандықтың артында бір жақсылық тұрады» деген оймен, Ресейдегі желідегі топтың басшысы Филипп Будейкиннің ұсталғанын айтып, істі «жылы жауып» қоюға болмайды. Себебі статистика бойынша Ресейдің әр аймағында 12–16 жас аралығындағы жасөспірімдердің өлімі тіркелгені айтылды.
Қазақстан бойынша да ресми дерек жарияланды: ҚР ІІМ мәліметінше, 2016 жылы кәмелетке толмағандарға қатысты әрекеттер бойынша тоғыз қылмыстық іс жүргізілген, алайда олардың әлеуметтік желі арқылы жасалғаны расталмағаны мәлімделді.
Осы жерде басты сұрақ туады: біз қозғалысты міндетті түрде қасірет орын алғаннан кейін ғана бастауымыз керек пе? «Жел соқпаса, шөптің басы қимылдамайды» — қоғамда мұндай фактор бар екені рас болса, ол әр балаға қалай да әсер етуі мүмкін.
Балаларыңызды қорғаңыздар, ата-ана. Олардың болашағы — сіздердің қолдарыңызда.
Жаһандану дәуірі: мүмкіндіктер мен тәуекелдер
ХХІ ғасыр — жаһанданудың қарқынды кезеңі. Біз дамыған өркениетке ұмтыламыз: тамақ, киім, ақпарат — бәрін жылдам әрі қолжетімді ету қалыпты қажеттілікке айналды. Үйден шықпай-ақ тапсырыс беріп, қажетімізді алу қиындық туғызбайды. Бұл — объективті түрде дұрыс үрдіс.
АҚШ, Қытай, Еуропа елдерінде озық технологияның тиімді үлгілері кең қолданысқа енді. «Адамзат үшін ХХІ ғасыр — жаңа технологиялар ғасыры болмақ, ал осы жаңа технологияларды жүзеге асырып, өмірге енгізу, игеру және жетілдіру — бүгінгі жас ұрпақтың еншісінде» деген ой да осыны аңғартады.
Интернет — қажетіңді қанағаттандырудың төте жолы. Қазіргі өмірді интернетсіз елестету қиын: бала да, ата-ана да, ұстаз да белгілі бір деңгейде оған тәуелді. Тіпті мектеп оқушыларын интернет арқылы оқытатын кезеңге де келдік — қоғам сұранысы соны талап етуде.
Интернет: құрал ма, қару ма?
Дегенмен «жаңа технология екен» деп, ойланбастан жаппай ере берудің қажеті жоқ. Кез келген дүниенің пайдалысы да, зияндысы да болады. Интернет біреуге білім мен ғылымды дамытудың құралы болса, біреуге ойына келгенін іске асыратын «қаруға» айналуы мүмкін.
Өкінішке қарай, онда пайдалы да, пайдасыз да ақпарат мол. Кейде қажет нәрсені табу үшін ізденіс керек, ал керексіз, көз тартатын дүниелер өздігінен алдымыздан шыға береді. Баланы алдайтын, сананы улайтын тұс — осы.
Онлайн ойындар: құмарлыққа байлау және тілдік-ойлау өзгерісі
Бүгінгі өскелең ұрпақтың көп бөлігін алаңдататыны ел қамы емес, бір сәттік құмарлыққа негізделген ойындар болып бара жатқандай. Қолы бос баланың ермегі — интернеттегі онлайн ойындар. Топ құрып, бір-бірімен телефон арқылы сөйлесіп, түн бойы компьютерге телміріп, таң ата мектепке келетін оқушыны көргенде қынжыласың.
Сыныпта талқыланатыны да сабақ емес, «кезекті тур», «кімді қалай жеңді», «кімді неге өлтірмеді» деген мазмұн. Мұндай сөздердің жиіленуі баланың ойлау дағдысына, эмоциясына, қарым-қатынасына әсер етпей қоймайды.
Сұрақ өзінен-өзі туындайды: ертең елдің болашағы болады деп үміт күтетін жас өрендер бір-бірін біліммен емес, «танкімен» атып, үстем болуға ұмтыла ма?
Егер бүгінгі ұрпақ ойын ішінде атысып жүрсе, кешегі ел қамын жеген Әлихан, Мағжан, Сұлтанмахмұттай тұлғалар қалай қалыптасады? Елге қызмет етудің ұлы мұратын онлайн ойын арқылы түсіну мүмкін бе?
Кітап оқудың әлсіреуі: кінә кімде?
Ойынның ықпалына түскен балада кітап оқуға ынта қайдан болсын? Мектеп жасындағы оқушылардың кітап оқымайтыны — бүгін өте өткір мәселе. Мұнда оқушыны ғана кінәлау әділетсіз. Жүйелік деңгейде талап пен тәрбиеге, мәдениетке, ортаға әсер ететін тетіктер күшеюі тиіс.
Әрине, елімізде интернеттегі онлайн ойындарға қатысты нақты заңнамалық тосқауылдар жеткіліксіз болуы мүмкін. Бірақ белең алған кей ойын мазмұны балаларды білімге емес, өшпенділікке, агрессияға, зорлық тілін қалыптастыруға бейімдеуі ықтимал.
Неге біз мұның бәрін көре тұра өзгертуге ұмтылмаймыз? Балаларымыз көз алдымызда онлайн ойынның «қуыршағына» айналып кетпей ме?
Бұл сұрақ ең алдымен ата-анаға қойылады: сізге бәрібір ме? Неге балаңызды қадағаламайсыз? Сіздің балаңыз — ертеңгі елдің келешегін жасайтын азамат.
Тәрбие — күтім: «Бақша ағаштары» мысалы
Атақты педагог Ыбырай Алтынсариннің «Бақша ағаштары» әңгімесі еске түседі. Біз оны оқушыға оқытумен шектелмей, ең алдымен ата-анаға ұғындыруымыз керек сияқты. Себебі әр ата-ана білуге тиіс: баланың өсу процесінде көргені, естігені, қолданғаны, қарым-қатынас жасаған ортасы — болашақ өміріне міндетті түрде әсер етеді.
Бала — ағаш секілді: қандай күтім жасасаңыз, сондай нәтиже аласыз.
- Дұрыс көңіл бөлсеңіз — түзу, биік ағаштай болып өседі.
- Дұрыс көңіл бөлмесеңіз — қисық ағаш кейпін кешеді.
Тәртіп пен талап: қорғанның ішкі қабырғасы
«Тәртіпсіз ел болмайды, тәртіпке бас иген ел — құл болмайды» деген Бауыржан Момышұлының сөзі бүгін де өзекті. Технология «суық қаруға» айналған заманда балаға темірдей берік талап пен тәртіп керек. Онсыз бала сыртқы ықпалға тез беріліп, өз еркінен айырылуы мүмкін.
P.S.: Бала — балшық, білім — тасқа ойылған нақыш
Данышпандармен дауласа алмаймыз. «Бала — балшық: қандай пішін берсең, сондай болып қалыптасады» деген тәмсіл осы ойды бекітеді. Балалық кезең туралы көп айтуымыздың да себебі бар.
Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) «Жастық шақта алған білім — тасқа ойылған нақыш» деген мазмұндағы сөзі тәрбиенің маңызын айқындайды: баланың жастық шағында естіп-көрген білімі жадында ұзақ сақталады. Мұны ғылым да қуаттайды — жастық шақтағы қабылдау мен есте сақтау әлеуеті егде жастан жоғары.
Сондықтан өтпелі кезеңдегі әр қимылын, әр әдетін, көзқарасының қайдан қалыптасқанын бақылау — ата-ананың міндеті.
Баланы тәрбиелеп, елге де, өзіне де, өзгеге де пайдалы іспен айналысуына жағдай жасау — сіздің жауапкершілігіңіз.
Тамбай Жайнагүл, «Рентабельный» ОМ-нің мұғалімі