Қазақша рефераттар

Қыпшақ тайпаларының ерекшеліктері

Қыпшақ хандығының саяси тарихы

XI ғасырдың екінші жартысынан бастап 1219 жылға дейін қыпшақ тайпалық одағы дамуының үшінші кезеңі жүрді. Бұл уақытта қыпшақ хандарының мәртебесі мен ықпалы күшейіп, күш-қуаты артты. Этникалық құрамы да өзгерді: қимақ, құман, ертедегі башқұрт, оғыз және басқа да тайпалар қосылды. Қыпшақтардың этнос ретінде қалыптасуына түрік тілді қаңлылар, ұрандар, Шығыс Түркістаннан келген баяттар, түргештер, қарлұқтар, шігілдер де айтарлықтай әсер етті.

Аумақ, шекара және көршілер

Қыпшақ хандары өз иеліктерін оңтүстікте Тараз қаласына дейін жеткізіп, Қарахандықтармен шектесті. Екі тараптың арасындағы табиғи шекара ретінде Балқаш көлі мен Алакөл ойпаты аталды. XII ғасырда қыпшақ тайпалары Алтай өңірінде, Ертістің жоғары ағысында наймандармен, қаңлылармен, керейттермен шектессе, солтүстікте қырғыздар және хакастармен көрші болды.

Кәсібі мен шаруашылығы

Әлеуметтік құрылым

Қыпшақ тайпаларының басқару жүйесінде ең жоғары билеуші ретінде қаған аталып, одан төмен хан, тархан, басқақ, бек, байлар тұрды. Қоғам әлеуметтік және сословиелік тұрғыдан тең болған жоқ. Теңсіздіктің басты өзегі — малға қатысты жеке меншік еді.

Байлық өлшемі: жылқы

Жылқы негізгі байлық саналды. Қыпшақ даласында көптеген бай адамдар бірнеше мың жылқы ұстады. Кейбірі он мың және одан да көп үйірге ие болғаны айтылады. Төменгі тапқа малы аз шаруалар мен кедейлер жатты, ал қолға түскен тұтқындар құл ретінде пайдаланылды.

Көшпелі жүйе және құқықтық тәртіп

Қыпшақ тайпаларының көшіп-қону аймағы кейде мың шақырымнан асатын кеңістікті қамтыды. Негізгі жайылымдардың орны, көшу бағыттары және осыған байланысты сан ғасырлық тәжірибе ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырды. Көшу жолдарын және жайылымдарды әділ бөлу — жайылымдық-көшпелі жүйенің қоғам өмірін тұрақтандыратын басты шарты болды.

Мал ұрлау қатаң жазаланды. Жеке меншіктегі малға рулық-тайпалық белгілер салынды. Малынан айырылған немесе көшу мүмкіндігін жоғалтқан кедей қыпшақтар отырықшы тұрғындар — жатақтар қатарына қосылды. Дегенмен жеткілікті мал жинаған соң, олар қайтадан көшпелі шаруашылыққа оралып отырған.

Сыртқы саясат және қақтығыстар

Қыпшақ хандары Орта Азия мемлекеттерімен, әсіресе Хорезм шахтары және селжүқтармен табанды күрес жүргізді. 1065 жылы селжүқ билеушісі Алып Арсылан қыпшақтарға қарсы Маңғыстауға шабуыл жасап, қыпшақтарды жеңгеннен кейін Жент пен Сауранға жорыққа шықты. Соғыста жеңілген қыпшақ тайпаларының бір бөлігі Хорасан селжүқтарына тәуелділікке түсті.

Соған қарамастан, XI ғасырдың соңғы ширегінде қыпшақтар Маңғыстау мен Каспий теңізінің шығыс жағалауында бұрынғыдай өз ықпалын сақтады. 1096 жылы «Құдіретті» хан бастаған қыпшақ әскерлері Хорезмге қарсы жорық жасағанымен, ол сәтсіз аяқталды.

Ыдырау кезеңі: себептер мен оқиғалар

Атсыздың жорықтары және бетбұрыс

Хорезмшахы Атсыз (1127–1156) Жентті жаулап алып, кейін солтүстікке бет алып Маңғыстауды да өз қарауына қосты. 1133 жылы Атсыз Женттен Дешті Қыпшақ даласына тереңдей жорық жасап, қыпшақтарды ойсырата жеңді. Дәл осы кезеңнен бастап Қыпшақ хандығының ыдырауы басталды.

Ыдыраудың негізгі себептері

  • Қыпшақ ақсүйектері арасында Хорезмді жақтаушылардың көбеюі.
  • Қыпшақтарға қарсы қаңлылардың аса ірі бірлестігінің құрылуы.
  • Билік үшін әулеттік өзара қырқысудың күшеюі.

Текеш пен Мұхаммедтің саясаты

Бұл жағдайды Хорезм билеушілері, әсіресе Текеш пен Мұхаммед, өз мүддесіне кеңінен пайдалануға тырысты. Олар қыпшақ билеушісі Қадыр-Бүке хан мен оның немере інісі Алып-Дерек арасындағы бітпес тақ таласын қоздырып, қыпшақтардың орталығы Сығанақты басып алуға әрекеттенді.

1195–1198: Сығанақ үшін тартыс

1195 жылы Текеш (1172–1200) Сығанақты билеп отырған Қадыр-Бүке ханға қарсы жорыққа аттанды. Алайда шайқас кезінде Хорезм шахының ұран тайпасынан құралған сарбаздары Қадыр-Бүке ханмен келісіп, оның жағына өтіп кетті. Нәтижесінде Текеш талқандалған әскерінің қалдығымен Хорезмге қайтты.

1198 жылы Текештің ұлы Мұхаммед Алып-Дерекпен одақтасып, Қадыр-Бүке ханға қарсы қайта жорық жасады. Соғыс барысында Қадыр-Бүке жеңіліп, Хорезмге жеткізілді. Хан билігі Алып-Дерекке көшті, бірақ ол Хорезм шахтарына қарсы тәуелсіз саясат ұстанды.

Қыпшақ ханының күшейіп кетуінен қауіптенген Текеш Қадыр-Бүке ханды босатып, оған Хорезмнің қомақты әскерін беріп, Алып-Дерекке қарсы аттандырды. Шайқаста Алып-Дерек әскері жеңіліске ұшырады, алайда билікті қайта алған Қадыр-Бүке ханның өзі де Хорезмшахқа тәуелді болып шықты.

Хорезм сарайындағы қыпшақ-қаңлы ықпалы

Хорезм шахтары қаңлы, қыпшақ, имек, ұран тайпалары топтарының жетекшілерін әртүрлі қызметтерге тартты. Сонымен бірге туыстық байланыс орнату дәстүрі бойынша Хорезм билеушілері әйелдерін қаңлы мен қыпшақ хан әулеттерінен алуға ұмтылды. Мысалы, XIII ғасырдың басында хорезмшах Ала ад-дин Мұхаммед қаңлылардың басшысы Әмин Мәліктің қызына үйленген. Осыған байланысты Әмин Мәлік Хорезмшахтар сарайында елеулі рөл атқарды.

Өзін-өзі бақылауға арналған сұрақтар

  1. Қыпшақтардың пайда болуының маңызы қандай?
  2. Қыпшақ тайпаларының ерекшеліктері қандай?

Ұсынылған әдебиеттер

  1. 1. Гумилев Л. Көне түріктер. Алматы, 1994.
  2. 2. Әбілғазы Б. Түрік шежіресі. 1992.
  3. 3. Кадырбаев. Казахстан в эпоху Чингиз хана и его преемников (XII–XIV вв.). Алматы, 1992.
  4. 4. Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. Мәскеу, 1995.
  5. 5. Махаева А. Көне түріктердің рухани мәдениеті. Алматы, 2002.