Күйелі тас қой

Қиялдан басталған әке ертегісі

Базар қарт базарлық хикаяшы, тіпті қиялшыл еді. Қасында отырған баласы Медет кішкентай күнінде әкесінің айтпаған ертегісі, хикаясы қалмаған шығар. Сол әңгімелерде кезеген ерге кездесетін ат басындай алтын да аз емес. Ғашықтық сағымына ерген сұлу жігіттің алдынан қашатын басы алтын, арты күміс киіктер де көп. Тылсым есік пен тас қамалдың ар жағынан, жер астынан табылатын, дүр гауһардың ортасында отырған сұлу перизат шаһзадалар да мол болатын.

Еш шаршамай іздеген ер сол сұлуды алып, қазынаны күреп қайтады. Мүмкін, дәл бүгін инженер-геолог болып кен іздеп жүрген Медеттің де алтынға ынтығып, байлықтың көзін іздеуге құмартуы бала күнінде әкесінен естіген қиял-әпсаналардың әсері шығар. Бірақ мұны қазір ешкім ойлап отырған жоқ.

Тоғыз жылдық сағыныш және екі түрлі білім

Әке мен баланың көріспегеніне тоғыз жыл болыпты. Жас оқымысты, инженер Медет оқу мен өсудің жолында әкесін ұмытқан емес. Бірақ оның білгені мен көргені көбіне Базардың ұғымымен қақтығысып, қарсы келіп, бірте-бірте оны жеңіп, «тонағандай» болды.

Медет әкесінің химияны ет пісіруден, астрономияны космогония ертегісінен, тарихты лақаптан, есепті қой санынан шығарғандай әлсіз тұстарын аяйтын. Өзінің қысқа ғана әңгімелерінің бірінде бұл өңірдің мүмкіндігі толық ашылмаған жас өлке екенін ишаралаған-ды. Бірақ баласының «жас» деп кішірейте сөйлегені Базарға жақпады.

Шыңғыс туралы дау: «қадымнан» ба, «жас» па?

Екеуі дөң басында отырып сөйлескен. Әңгіме үйлеспей, қыстауға қарай аяңдаған кезде Базар өзіне тән желілі сөзге көшті. Қос мұржалы аласа ескі қыстаудың үстінен кешкі түтін бұрқырайды.

Базар сөйлей береді: тау аты — Шыңғыс; биігі — Хан; көк тау — Орда; аудан тұрған тау — Қарауыл. «Жас бола ма осындай дүние?» дейді. Медет дауласқан жоқ: әкесінің хикая дауына аса қыңыр екенін біледі.

Ал Медеттің ойы тарихи геологияның жүлгесімен жүреді. Бір Шыңғыс емес, тіпті Сібірдің көп тауы «жас таулар» деген пікір бар. Шығысқа қарай Маңырақ, Тарбағатай, Сауыр, Алтай, одан ары Саян, Становой, бергі жақтағы Қалба — бәрі де кейінгі өзгерістердің белгісін танытады. Шыңғыс жайында ғана Медет екіұдай: Семей меридианынан оңтүстікке қарайғы батыс таулардың қалыптануы ертерек тоқтаған дейді ғылым; бәлкім, Шыңғыс сол қатарда шығар.

Әкенің тілегі: жерді де, елді де көркейту

Базардың сөзі бір жерде жұмсарып, байыпқа көшті. «Жердің жаманы жоқ, тек көркейтетін ер туса» деді. Мұны Медет те орынды көрді.

Базар Абайды еске алды: осы өлкеде туған, осы бөктерде тірлік еткен, Ордада құс салған, Тоғжанға ғашық болған, әсем жыр қалдырған. Медет ілтипатпен тыңдады. Кешкі күннің сәулесі алыстағы Орда шыңын алтындап, көкшіл тұманға араласа әсем рең беріп тұр. Бұл тау тек ескі ертегімен емес, жаңғырып, жер санатына қосылып түлесе екен деген ой Медеттің де көңілін жылытады.

Осы тұста Медеттің көптен бергі мақсаты мен әке тілегі бір арнаға құйылғандай болды. Бұл өңірдің Отанға қажет қазынасын тауып, елге қызмет ету — дәл осы.

Қора тасындағы белгі: алтын жіп

Екеуі қораның тау жақ бұрышына айналып келгенде, Медет үнсіз тоқтап, бұрышқа қадала қарады. Бір кезде дәл сол тұсқа жақындап, қолындағы асыл балғасын көтерді. Қораның бұрышына қаланған үлкен ақ тасты соққылай бастады.

Базар қора қабырғасын бүлдіргенін жақтырмай, тоқтатпақ болды. Бірақ кеш еді: жоғарырақ қаланған бір тас қақ айрылды. Медет сынықты бөліп алып, үңіле қарап, әуелі аңырып, артынан тесіле қарап, қуанып жымиды. Ол тағы да төменірек ірге тасты қаттырақ ұрып, асыға соға бастады.

Базардың ашуы да, таңданысы да басылмай, тастың ішіне үңілді. Сол сәтте Медет тасты құшақтап көтеріп, көз алмай тұрып, кенет әкесіне жарқырай бұрылды:

Базар аңқиып қалып, екі санын салп еткізіп ұрды да, өңі сұрланып, қара қорданың үстіне отыра кетті. «Қарағым-ау, не дейсің?..» деуге ғана шамасы келді. Көзіне моншақтай жас іркілді.

Түнгі қозғалыс: үміт оты тұтанған шақ

Медет тастың сынықтарын ала салып, атқа мініп, жақын жердегі жолдастарына — отрядына қарай шапты. Базарға айтқаны үздік, қысқа ғана сөз: ертең отряд келеді, қора маңын зерттейді; ең бастысы — бұл ақ тастар қай арадан алынғанын есіне түсірсін.

Түн бойы отряд тастың нәрін айырумен айналысты. Күмәнсіз: Базардың қой қорасына қаланған ақ шақпақ тас — алтын «желісі» бар тас болып шықты. Ең қымбат қасиеті де сол: алтынның проценті аз емес, мол, аса мол.

Медет түн ұйқысын қиды. Күздің айлы түнінде бала күнінде тайға шапқан, бұзау қуған, қозы қайырған бөктері өзгеше ыстық көрінді: жұлдызы қалың түн, қалың биік таулар, ұзаққа шалқыған сары селеулі өлке — бәрі мейір қойнын ашқан анадай жақын еді.

Отанға қызмет ететін олжа

Медеттің ойы енді бір өзіне ғана емес, елге ауысты. Қазақстан ұлдары майданда алысып жатыр; тыл азық, киім жөнелтіп жатыр; республика бар күшін Ұлы Отанның керегіне жұмсап отыр. Алтай, Жезқазған, Балқаш, Қарағанды, Қосшағылы — бәрі асығыс қарқынмен қазынасын аттандырып жатыр. «Жауға атылған он оқтың сегізін Қазақстан жері береді» деген сөз ойына оралғанда, Медет Шыңғысқа қарап:

Қиялы әлемдегі атақты алтын ошақтарына да жетті: Франция, Америка қазыналары, Англия байлығын өсірген Клондайк пен Колорадо, Родезия. Сол қатарға Шыңғыс аты да қосылса, бұл өлкенің үнсіздігі бұзылып, еңсесі көтерілсе деген үміт күшейді.

Қарашоқы қыстауындағы қуаныш: «бәрі старатель»

Медет кеткен соң, Базар есін жиып, фермадағы шабандарын, әйел-еркегін, көрші-қолаңын, бала-шағасын түгел жинап, алтын хабарын сүйіншіледі. Сол кештен бастап қыстаулардың бәрінде даурығыс, қуаныш, күлкі толастамады.

Көшпесбай атты туысы құдық басына барып келіп: «Құдықтың тастары да алтын!» деп даурықты. Сандықбай деген жас шабан ошақтың бұтына тұрған күйелі тастан да Медет көрсеткен сарғыш сызықты тауып: «Бұл да алтын!» деп мәз болды. Үй мен тыс — бәрі бір сәтте іздейтін, сындыратын, қарайтын орынға айналды.

Көшпесбай мойымай: «Алпыс жыл айтқан алтынды табатын ұл тудың. Ол тапты» деді. Сонда Базар тез серпілді: «Алтын менде болғанша, елде болсын. Мені ұл қуантсын, ұлым елін қуантсын!» деп, қуанышқа қайта берілді.

Ертеңгі күн: жұмбақ төбе ашылғанда

Таң ата Медет он шақты адаммен бірге қайта келді. Тас қора тұрған тақыр төбе бұл өңірдің, бұл ауданның болашағын өзгертетін жұмбақ сырдың төбесіндей еді. Отряд адамдары Базарды ортаға алып, қора іргесін, құймаларын, ақ тастан қаланған тұстарын көрді. Инженерлер қора қалауын бүлдірмей-ақ бірнеше жерден тас жарып, бір-біріне көрсетіп, аз сөзбен мәнісін ұғысты.

Базар ақ тастың алынған жерін бастап апарды. Тақыр төбенің шығыс етегінде ерте қазылған кең апанның ізі бар: топырақ басып тегістеле бастағанымен, бір шетінде тік жарлауыт шағын шұңқыр сақталған. Сол жерде көне топырақ сарғыштандырған қалың ақ жартас тұр. Бітім-тегі қораға барған тастарға ұқсас.

Осы күні отряд төрт тұстан қазғылап, бұрғылап, төбені жан-жағынан ашып кірісті. Түске қарай жүргіншілер көбейді: көрші колхоздар, фермалар, ағайындар, аудан қызметкерлері, мектеп жұртшылығы, актив — бәрі ағылды. Олар ең алдымен Базарды іздеді. Базар бұл жолы іркілмей:

Зерттеу нәтижесі анықтала түсті: алтыны мол тастың запасы да аса мол. Бұған қоса, отряд осы маңнан тас көмір де тапқан еді. Шыңғыс бөктері енді алтынды да, көмірлі де өндіріс өңіріне айналуға бет алды. Бұрынғы қатынасы қиын, оқшау, мал баққан ауданның алдында жаңа дәуір есігі ашылғандай болды.

Шыңғыс «қойнын ашқан» күн

Сол жиында Медет жұртқа ой түйді: Шыңғыс — кәрі Шыңғыс — Отан ұран салғанда алтыны мен асылын ала аттандырды; сырт байлығын ғана емес, іш сарайын да беріп тұр. Бұл — жауға қарсы жұмылған бірліктің балғын белгісі.

Осылайша, Базардың қиялы мен ертегісі шын олжаға, нақты өндіріске алып келді. Майданнан, облыс орталығынан жырақ жатқан, ғасырлар бойы үнсіз көрінген Шыңғыс бөктерінде де патриоттық қызудың, шын жалынның жаңғырығы естілді.