Құнанбаев Абай
Абай тұлғасы және туған ортасы
Қазақ халқының тұтас бір дәуірінің ақыл-ойын, мәдениеті мен өнерін, әдебиетін айрықша биікте танытқан кемеңгер — Абай Құнанбаев. Дана ақын 1845 жылы тамыз айында қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Шыңғыс тауы өңірінде дүниеге келді.
Әкесі — Құнанбай
Өз елінде беделі зор аға сұлтан, ел басқарған ірі тұлға, зерделі де қайратты ел ағасы.
Анасы — Ұлжан, әжесі — Зере
Тәрбиесі мен өнегесі Абайдың мінез-құлқы мен рухани әлемінің қалыптасуына ықпал етті.
Сегіз жасында-ақ Абай зеректігімен әкесінің назарын аударып, үлкен үміт күттірді. Осы себепті Құнанбай Абайды Семей қаласына апарып, алдымен Ғабдулжаппар молдаға оқуға береді. Екі жылдай оқып, мұсылманша бастауыш білім алады.
Білім жолы: медресе және орысша оқу
Бұдан кейін он жасар Абай мешіт жанындағы діни медресеге түседі. Медресенің соңғы жылында ол мұсылманша оқумен шектелмей, Семейдегі приход мектебіне де қатысып, шамамен үш ай орысша білім алады. Бұл тәжірибе Абайдың орыс тілін меңгеруіне берік негіз болды.
Он үш жасындағы бетбұрыс
Он үш жасында Құнанбай Абайды оқудан шығарып, ел ісіне араластырып, билік жүргізудің қыр-сырын үйретеді. Алайда бұл Абайдың білімге деген құштарлығын бәсеңдетпеді.
Өзіндік ізденіс және рухани көкжиектің кеңеюі
1860 жылдардың соңынан бастап Абай аздап меңгерген орысшасын өз бетімен оқып жетілдіріп, орыс тіліндегі кітаптарды көп оқи бастайды. Семей кітапханасынан кейде өзі барып, кейде арнайы адам жіберіп, кітап алдырып отырған.
Михаэлиспен танысу
1870 жылы Петербургтен жер аударылып келген жас революционер Е.П. Михаэлиспен кездесуі — Абай өміріндегі маңызды кезеңдердің бірі. Кітапханада Л. Толстойдың еңбегін сұрап тұрған қазақты көрген Михаэлис таңырқап, тіл қатысады. Осы таныстық кейін үлкен достыққа ұласады.
Оқыған авторлар ауқымы
Бұл жылдары Абай Пушкин, Толстой, Лермонтов сияқты классиктерді, сондай-ақ Белинский, Герцен, Чернышевский, Добролюбов, Салтыков-Щедрин, Некрасов секілді революционер-демократтардың еңбектерін және Еуропа ойшылдарының, ақын-ғалымдарының туындыларын терең танып, дүниетанымын кеңейтті.
Абай орыс әдебиеті мен публицистикасын тек оқып-үйренуші болып қана қойған жоқ. Ол оларды қазақ даласына насихаттап, көркем аудармалары арқылы идеялық мазмұнын да, эстетикалық құндылығын да қазақ оқырманына дәл жеткізді.
Өсиет өлеңдер және бүгінгі өзектілік
1886 жылы Абай «Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр» өлеңдерін жазды. Бұл шығармалардың тәрбиелік мәні бүгінге дейін жоғары. Ақын сынаған теріс қылықтар — өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, орынсыз мал шашу — қазіргі қоғамда да кездеседі.
Құндылықтар жүйесі
Теріс әдеттер
- Өсек
- Өтірік
- Мақтаншақтық
- Еріншектік
- Орынсыз мал шашу
Ізгі қасиеттер
- Талап
- Еңбек
- Ғылым
- Қанағат
- Рақым
Қазақ әдебиетіне әкелген жаңалығы
Абай қазақ поэзиясын жаңа деңгейге көтерді. Ол өзіне дейінгі әдебиеттегі кемшіліктерді қайталамай, шығармашылығында шығыс, батыс және орыс мәдениетінің озық үлгілерін шебер ұштастырды. Ұлттық түрді сақтай отырып, оған интернационалдық мазмұн дарытты да, әдебиетті шын өнер дәрежесіне жеткізді.
Халықтық мұрат
Өзі үстем таптан шықса да, Абай бұқарашыл бағыттағы халық ақыны болды: шығармаларында халықтың мүддесін, арман-мұңын жырлап, жарқын болашақты аңсады.
Тәрбие өзегі
Ақын адамдық қасиет еңбекке, ғылым-білімге ұмтылуға және адамгершілік мінез-құлыққа байланысты деп білді. Сол себепті елін еңбекке, өнерге, білімге үндеді, қазақ әйелінің бас бостандығын жырлады.
Абай қазақтың ұлттық әдебиетін мазмұны жағынан ғана емес, түр жағынан да байытты. Қазақ әдеби тілінің негізін қалауға зор үлес қосты. Мұхтар Әуезовтің Абайды «қазақ поэзиясының күн шуақты асқар биігі» деуі — осы тарихи еңбектің әділ бағасы.