Менің ауылым қаладан қашық
Демалыс күндері интернатта қалу
Сенбі күні түс ауа ауылына жақындардың бәрі үйлеріне кетіп, жексенбінің кешіне қарай дорбаларын арқалап интернатқа қайта оралатын. Ал менің ауылым қалаға тым алыс еді: қала мен алыстағы мекенімнің арасын Қара Маржан тауы бөліп жататын. Басқалар сияқты барып-келе алмаймын. Демалыс күндері көбіне интернатта жалғыз қаламын.
Дегенмен, мүлде жалғыз емеспін. Мұнда Нарбота деген бала бар — менің жалғыз серігім.
Нарбота: есімі ірі, өзі нәзік
Атының алғашқы буынын — «нарды» алып тастасаң, оған «бота» ғана да жетер еді. «Нар» қайда! Тұрған бойы жаңа туған ботадай нәзік. Аяқ-қолы шидей жіңішке. Бірақ басы үрпек, үлкендеу. Жанары да ботаның көзіндей жәудіреп, сәл ғана жасаурап тұрады.
Нарбота — тақыр жетім. Әкесі соғыста қаза тапқан. Анасы 1943 жылы өкпесіне суық тиіп, көп ұзамай күйеуінің соңынан кеткен. Оннан жаңа асқан баланы ағайындары балалар үйіне өткізсе керек. Биыл оқу басталарда біздің интернатқа ауыстырылыпты.
Екі балаға ғана ас қайнамайды
Интернат балалары демалысқа тарағанда, Нарбота күн ұзақ ауладағы ас үйдің күншуақ тұсында кітаптан бас алмай отырады. Кешке өз төсегінен қашып, менің қасыма келеді: «Жалғыз жатуға қорқамын», — дейді. Сөйтіп, көршім Хасболаттың койкасына келіп қисаяды.
Демалыста біз үшін қазан көтерілмейді. Аспаз апай мен тәрбиеші апай екеумізге нан мен колбаса қалдырып кетеді. Соған қара сумен күнелтеміз. Нарбота ауылын қайда екенін де білмейтіндей, сағынбайтын да сияқты. Ал мен өз ауылымды аңсаймын.
Аспантауды іздеу
Нарбота күншуақта кітапқа шұқшиса, мен интернаттың қызыл қаңылтырлы төбесіне шығып алып, алыстағы Аспантауды іздеймін. Төбеге шықпасаң, биік дуалмен қоршалған ауладан тау көрінбейді. Тіпті шатырға шыққанның өзінде Аспантау үнемі көзге түсе бермейді: көбіне бұлт басып тұрады, кейде тұман түседі, кейде мұнар бүркейді.
Қыста, кешке жақын кей күндері ғана тау ап-анық көрінеді. Әсіресе, батар күннің қызылы шыңдарын шалғанда, лағыл тас алаулағандай болып, көзге оттай басылады. Менің ауылым сол Аспантаудың бауырында. Ақсай аңғарына терезелері тесіле қарап тұрған ең шеткі қоржын үй — менің үйім.
Сол үйдің алдында, күресін қардың үстінде, үш адам солтүстік-шығысқа — Күйіктің асуына қарап тұрғандай елестейді: ескі солдат шинелін киген Айша, екі жағында — қарындасым мен інім. Үшеуі менің жолыма қарап тұрғандай...
Осы ой сап ете қалған сәтте-ақ көңілім уылжып, алқымыма өксік тығылды. Қытымыр аязда көзімнен күйдіргі жас ыршып-ыршып кетті. Ауылдан оралып, дорбаларын арқалап, қарны да, көңілі де тоқ балалардың аулаға абыр-дұбыр кіріп жатқанына жауыға қарап, төбеде мұржаға сүйеніп тұра бердім. Алдарынан жалпаңдап шыққым келмеді: бірдеңе дәметіп тұрғандай көрініп қалам ба деп қысылдым.
Қаталдықтың бір көрінісі
Тек иесіз ала қанден Тузик те шала құрсақ, жуындысыз қалып еді. Ит те иттігін жасап, жағымпазданып, жаутаң-жаутаң етеді. Сол кезде Әлтай деген таңқы танау: «Тузик, Тузик! Мә-мә!» — деп шақырды. Байғұс құйрығын шыжбаңдатып, құлдыраңдай жүгіріп келіп, жер бауырлап жата қалғанда, Әлтай оны қара тұмсығынан теуіп жіберді. Тузиктің қаңсыған даусы жарты Әулие-Атаға естілгендей болды.
Күннің қызылы да лезде суалды. Аспантаудың алмас шыңдарын лағыл тасқа айналдырған сәуле де сөнді. Қараңғылық көз алдымда жаңа ғана жайнаған сұлу суретті жалмап, тау шыңдары теңізге батқан кеменің желкеніндей бірте-бірте жоғалды.
Жанжал: кінә тағу және тобыр
Төбеден түспек болғанымда, шаң-шұң дауыстар естілді. Сатыға аяқ артқан күйі тұрып қалдым: шаңқылдаған — Әлтайдың даусы. Ол әйтеуір бірдеңеге ұрынып жүретін.
Бөлмеге жүгіріп кірсем, Әлтай Нарботаның жағасынан алқымдап тұр. Айналадағы балалар дауды қызық көріп, шатақ қыза түссе екен дегендей құлқын қағып тұр.
Әлтай: «Тап табанда! Детдомнан шыққан жанкешті! Детдомның бәрі шпана!»
Нарбота: «Тиіспе детдомға. Ол — менің анам!»
Нарбота кенет қайраттанғандай, жағасындағы қолды жұлқып қалғанда, көк матроска көйлектің жалпақ жағасы дар етіп жыртылды. Мен енді шыдап тұра алмадым.
Мен:
«Не болды? Не жанжал?»
Әлтай:
«Бір шанаш талқанымды ұрлап алды!»
«Көзіңмен көрдің бе?» — дедім. Ол: «Көрсем де, көрмесем де — осы алды», — деп қасарысты. Айтуынша, дәретханаға жүгіріп кеткенде, шанашын ас үйдің іргесіне қалдырыпты. Сол маңда Нарбота кітап оқып отырған. Қайтып келсе, шанаш жоқ, Нарбота да жоқ. «Ойнаған шығар» деп бөлмеге кірсе, Нарбота түк білмегендей төсегіне шоқиып отырып алыпты-мыс.
Балалар «шамаданын қарайық» деп шуласты. Нарботаның ескі фанер шамаданы ашылды: ішінде талқан емес — кітап. Толстойдың «Қажымұраты», Лермонтовтың «Мцыриі», Чеховтың «Ақ қандені», Тургеневтің «Мумуы», Әуезовтің «Абайы» — бәрі бар. Қасында дәптерлер.
Дәптер ішінен табылған өлең
Анам менің — интернат,
Тағдырым саған аманат.
Асыраған анама,
Келтірмеспін жаманат.
Бір сәтке бөлме жұмсарып кеткендей болды: «Мынау өз өлеңі екен!» — деген дауыстар шықты. Бірақ Әлтай басылмады. «Басқа жерге тықты!» — деп, дәлел іздеп, пештің қақпағын ашып қалғанда, суық күл бұрқ етіп, аузы-мұрнын қаптап қалды. Балалар ду күлді. Тіпті Нарбота да шыдамай, сыңғырлап күліп жіберді.
Күлге былғанған Әлтай долданып, Нарботаның алқымына қайта қол салды. Бұл жолы мен оның қолын қағып жібердім. Сонда ол енді маған жабысты: «Сен тығып келдің! Сен бөлмеге бәрімізден кейін кірдің!» — деді.
Жалған «сынақ»: қорқыныш арқылы билеу
Тәліп ортаға шығып, «арлан қасқырдың тарамысы бар» деді. Соны күйдіріп, «ұрлық жасаған болсаңдар аяқтарың тырысып қалады» деп қорқытпақ болды. Балалар «көрейік» деп еліріп кетті. Бір шеттен шишақпақ тауып, тарамыстың ұшын быж еткізді.
Күйген еттің иісі мүңк ете түсті. Бәрі тынып қалды. Адалмын десең де, мұндай сәтте үрей адамның ішіне кіріп кетеді екен: маңдайым жіпсіп кетті. Нарботаға қарасам, күзгі қара суықта қалтыраған жапырақтай қалшылдап тұр.
Тарамыс жанып бітті. Ештеңе болған жоқ. Балалар екеуміздің бетімізге үңіліп, әлдебір ғажайып күтті де, күткені шықпаған соң «далбаса» деп тарыға күлді. Сонда да олар «жүріп көріңдер» деп зорлады. Нарбота алдымен абайлап басып, сосын жүгіріп кетті — амандығына қуанып. Маған келгенде мен: «Жүрмеймін», — дедім. Зорламақ болғандарды итеріп жібердім. Тәліп араша түсіп, «бұлар адал» деді.
Бірақ даудың ізі әлі де суымады: Әлтай «Бұл қасқырдікі емес!» деп Тәліпке шапты. Бірі «комсомолсың, қайдағы оллаһи-биллаһи?» деп шенеді. Бөлме ішіндегі сөз — біресе «тәртіп», біресе «дін», біресе «бедел» болып, бір сәтте-ақ қылыштай қайралатын.
«Жылу» жинау: әділет пе, әлде ыңғай ма?
Қодар дауды созбайық деді: әркім үйден әкелген талқаннан Әлтайға «жылу» жинап берейік, сөйтіп бітсін. Бірі қарсы болды: «Біреу ұрлайды, біреу төлей ме?» — деді Хасболат. Дегенмен Қодар қызыл дорбасын алып, төсектен-төсекке жүрді.
Әркім әрқалай салды: бірі бұртиып отырып қос уыс берді, бірі бір уысқа сараңсыды, бірі «талқанымда шекер бар» деп сылтауратты. Хасболат «талқан жоқ» деп, жарты таба жүгері нан ұсынды. Нан үгітіліп түсті де, Қодардың уысында қалғанын өзі аузына тыға салды — бөлме тағы да ду күлді.
Дорба томпайып келе жатқанда есік шыңғыра ашылып, суық ауа лап етіп кірді. Артынша тәрбиеші апайдың даусы гүр ете түсті: «Неғылған базар?! Кітап ұстаған біреуің жоқ!» — деді де, бәрін сабаққа даярлануға қуып тынды.
Шындықтың келуі және кеш қалған тыныштық
Тәрбиеші апай шыға бере қайта бұрылып: «Айтпақшы, мынау қайсыңдікі? Далада Тузик тістелеп жатыр», — деп, тері шанашты босағаға қоя салды. Әлтайдың талқаны табылды.
Нарбота екеуміз енді анық ақталдық. Бірақ сол сәтте-ақ жаңа дау туды: «Жылуға жиналған талқан не болады?» — деді Қодар. Біреулер қайта бөліп алмақ болды. Сонда Хасболат: «Жазықсыз жәбірленген — мына екеуі. Бүкіл интернатта үйлеріне бармаған осы екеуі. Бір түйір дәні, бір үзім наны жоқ. Бөліп беріңдер осы екеуіне», — деді.
Бәрі бірден «дұрыс» деді. Бірақ Нарбота: «Мен алмаймын, рақмет», — деп бұрылып кетті. Мен де бас тарттым: көз алдыма Аспантау елестеп, әлгі үй, әлгі үшеу, жол тосқан мұң қайта оралды.
Қодар қызыл дорбаны Әлтайдың койкасына сүйей салды. Дау бітті. Балалар кітаптарына үңіліп, бөлме тып-тыныш қалған бір мезетте біреудің солқ-солқ жылағаны естілді.
Соңғы кадр
Бәрі бастарын көтерді. Тек біреу ғана басын көтермей, салбырап отыр. Ол — Әлтай еді. Шанашын Тузик тістелеп, әр жерін бүлдіріп тастапты. Соған жылап отыр ма, әлде... кім білсін.