Қазақша рефераттар

Орыс тілінің фразеологизмдерінін, қазақша тексте қолданы - луына мысалдар

Фразеологизмдер — тарихи категория

Фразеологизмдер — тарихи категория: бұл оларға дәуірлік сипат береді. Тұрақты сөз тіркестері жеке сөздер сияқты тілдік единица ретінде жұмсалады және үнемі дамып отырады. Алайда бұл құбылыс лексикаға қарағанда фразеологизмдерде әлдеқайда баяу жүреді. Мұны әр кезеңде қалыптасқан тұрақты тіркестерден анық байқауға болады.

Фразеологизмдердің дамуының екі бағыты

1) Ішкі даму

Тұрақты сөз тіркестері, ең алдымен, сол тілдің иесі болып табылатын халықтың ұлттық ерекшелігіне қарай жасалып, қалыптасады. Бұл — тілдің өзінің ішкі даму процесімен тығыз байланысты құбылыс.

2) Сыртқы даму

Халықтар арасындағы қарым-қатынас бір тілден екінші тілге фразеологизмдердің ауысуына мүмкіндік береді. Мұндай ауысу сөйлеу тілі арқылы да, жазба нұсқалар арқылы да (публицистика, көркем әдебиет және т.б.) жүреді.

Орыс тілінің ықпалымен қалыптасқан тіркестер

Мысалы, көк базар, көз бояу, өмір сабағы, әрбір істің басталуы қиын, ештен кеш жақсы, жылтырағанның бәрі алтын емес, бейбітшілік көгершіні сияқты тіркестер қазақ тілінде орыс тілінің ықпалымен орнығып, фразеологиялық қорды байыта түсуде.

Орыс тілі арқылы енген афоризмдер

  • «Келдім, көрдім, жеңдім» (Юлий Цезарь)
  • «Уақыт біздің пайдамызға қызмет етеді» (Гладстон)
  • «Бәрі де ағады, бәрі де өзгереді» (Гераклит)
  • «Стиль — ол адам» (Бюффон)

Фразеологизм аудармасының сапасы неге байланысты?

Қай тілдің болмасын фразеологиясы халықтардың өзара қарым-қатынасы нәтижесінде бірін-бірі толықтырып отырады. Бұл үрдіс, бір жағынан, фразеологизмдердің сәтті аударылуына да байланысты: яғни бір тілдегі тұрақты тіркестің екінші тілге көшкенде жымдасып, жатық болып қолданылуына.

Сәтті аударылған үлгілер (В. И. Ленин еңбектерінен)

  • Қай жер жақсы болса, Отан — сол жерде

    «Где хорошо, там отечество» (3-том, 340-бет)

  • Жақсы аяқталған істің бәрі жақсы

    «Все хорошо, что хорошо кончается» (33-том, 242-бет)

  • Әрбір жемістің өз уақыты бар

    «Всякому овощу свое время» (13-том, 295-бет)

  • Жақсы даудан жаман бітім артық

    «Худой мир лучше доброй ссоры» (5-том, 382-бет)

  • Ештен кеш жақсы

    «Лучше поздно, чем никогда» (6-том, 270-бет)

  • Әрбір істің басталуы қиын

    «Всякое начало трудно» (8-том, 102-бет)

  • Жылтырағанның бәрі алтын емес

    «Не все то золото, что блестит» (20-том, 340-бет)

Бұл мысалдарда тұрақты тіркестер қазақ тіліне жігі білінбей жымдасып, көңілге қонымды түрде, аса жатық аударылған. Сондықтан олардың «кірме» екені сезілмейді.

Қате үрдіс: әріп қуалау

Кейде аудармашылар дәлме-дәлдікке ұмтыламыз деп тұрақты тіркестің өңін айналдырып, мәтінді түсініксіз етіп жібереді. Мұндайда түпнұсқадағы образдылық сақталмай, мағынасы көмескіленеді.

Түсінуге қиын шыққан үлгілер

В. И. Ленин шығармаларының кей аудармаларында қазақ оқырманына түсініксіз болып қалған тұстар кездеседі. Мәселе — тұрақты тіркестердің мағынасы ескерілмей, сөзбе-сөз көшірілуінде.

  • «Өзін жердің кіндігі деп есептеуге дағдыланған ескі буржуазиялық және империалистік Европа…»

    (33-том, 346-бет) — образды теңеудің жатық жеткізілмеуі оқылымды ауырлатады.

  • «Иттің көмілген жері осы»

    (28-том, 235–236-беттер) — мағыналық уәжі ашылмаса, оқырманға тосын естіледі.

  • «Дауыл стақандағы судың бұрқылы болып шықты»

    (26-том, 297-бет) — фразеологизмнің табиғи баламасы табылмай, құрылымы жасанды көрінеді.

Мұндай мысалдарда тұрақты тіркестер дәлме-дәл аударылып, әріп қуалаушылық салдарынан түпнұсқадағы мағына көмескіленіп, бейнелілік сипаты толық сақталмай қалады.

Тіркестің «тегі»: қайдан шыққанын білу не үшін керек?

Фразеологизмдерді бір тілден екінші тілге аударуда әр халықтың тіл қолдану дәстүрін мұқият ескеру қажет. Сонымен бірге тұрақты тіркестің алғаш қай тілге тән екенін және қалай қалыптасқанын білу маңызды: бұл мағынаны дәл жеткізуге көмектеседі.

«Иттің көмілген жері» тіркесінің тарихы

«Вот где зарыта собака» үлгісіндегі сөйлемше орыс тілінде басқа тілдің әсерімен қалыптасқан аударма тіркес ретінде танылған. Ол алғаш неміс тілінде орныққан деген дерек айтылады: XVI ғасырда бір неміс жауынгерінің иті иесін өлімнен құтқарып, кейін оған ерекше ескерткіш қойылады. Адамдар: «Әйгілі ит қайда көмілген?» деп сұрай жүріп, тіркес бірте-бірте қанатты сөзге айналған.

«Стақандағы судағы дауыл» мағынасы

«Буря в стакане воды» тіркесі ауыспалы мағынада елеусіз нәрсе үшін жанжал шығару, босқа қынжылу дегенді білдіреді. Бұл сөйлемшені тұңғыш қолданғандардың бірі ретінде француз ойшылы Монтескье аталады; оған дейін де «буря в горшке», «буря в разливательной ложке» тәрізді нұсқалар болғаны айтылады.

Көркем аудармада жиі ұшырасатын дәлсіздік

Тұрақты тіркестің мағынасын түсінбей аудару көркем шығармаларда да, газет мәтіндерінде де кездеседі. Мысалы, орысша мәтіндегі «дело сибирью пахнет» сияқты фразеологизмді сөзбе-сөз беріп қою мағынаны көмескілетеді; дәл сол сияқты «более прозаическим пейзажем» тәрізді орамды орынсыз тікелей көшіру қазақша мәтіннің табиғилығын әлсіретеді.

Орысша орамдардың қазақша мәтінде орынсыз қолданылуы

Қазақ мәтінінде орыс тілінің фразеологизмдерін немесе сөйлем құрау үлгілерін орынсыз көшіру жиі байқалады. Бұл тілдік нормаға сай келмей, ойды жасанды жеткізуге алып келеді.

Мәтін ішіндегі мысалдар

1) «Бал айы»

«Бал айы» — орыс тіліндегі «медовый месяц» тіркесінің калькасы. Берілген контексте бұл аударма сәтті шықпағаны айтылады (кей басылымдарда «ләззат айы», «алғашқы ай» түрінде де берілген).

2) «Түгін қарсы қайыра сипау»

«Жұрт айтқандай кейбіреулерінің түгін қарсы қайыра сипауға тура келер» сияқты орамдар қазақы қолданысқа жатық емес күйде берілген.

3) «Қаймақтары»

«Қала жастарының қаймақтары бұлар» тіркесі де мағыналық-стильдік үйлесім тұрғысынан күмән тудырады.

4) Кеңселік калька

«Колхозшылар кешкі мектеп қабырғасынан аттестат алып шықты» тәрізді сөйлемдерде орысша үлгінің көлеңкесі байқалып, қазақша табиғи синтаксис көмескіленеді.

Мұндай калькалар тіл мәдениетін төмендетеді. Сондықтан фразеологизмдердің дұрыс аударылып, дұрыс қолданылуы әрдайым мұқият қадағалануы тиіс.

Фразеологизмдерді аударудың үш тәсілі

1) Жалпы мағынасын беру

Бұл тәсіл фразеологизмді еркін сөз тіркесіне жақындатады.

  • Вариться в собственном соку — өзі-өзімен болу
  • Козел отпущения — кінәлі ету (кінәні біреуге арту)
  • Лезть вон из кожи — тыраштану
  • Подложить свинью — қастық істеу
  • Принимать за чистую монету — шынға балау
  • Яблоко раздора — егестің басы
  • Водить за нос — әуреге салу (алдау)

2) Мәндес баламасын табу

Бұл тәсіл аударма тілінің жатық әрі түсінікті болуына көмектеседі және аудару жұмысын жеңілдетеді.

  • Беречь как зеницу ока — көздің қарашығындай сақтау
  • В пух и в прах — күлін көкке ұшыру
  • В прятки играть — жасырынбақ ойнау
  • Он пятки показал — өкшесін бір-ақ көрсетті
  • Зубы точить — тісін қайрау
  • Хоть глаза выколи — көзге түртсе көргісіз
  • Волосы встали дыбом — төбе шашы тік тұрды
  • Как в воду канул — жер жұтқандай
  • За три девять земель — жеті қабат жер астында
  • На седьмом небе — төбесі көкке жету

3) Сөзбе-сөз (калька) аудару

Көптеген тұрақты сөз тіркестері бір тілден екінші тілге сөзбе-сөз аударылады. Әсіресе мақал-мәтелдер мен қанатты сөздер калькаға бейім келеді.

  • Ни рыба, ни мясо — ет те емес, балық та емес
  • Как две капли воды — екі тамшы судай
  • Рыбак рыбака видит издалека — балықшы балықшыны алыстан көреді
  • Лучше поздно, чем никогда — ештен кеш жақсы
  • Правда — хорошо, а счастье — лучше — шындық жақсы, ал бақыт одан да жақсы

Қосымша талап: фразеологизмнің шығу төркінін ескеру

Орыс тілінен фразеологизм аударғанда тағы бір маңызды мәселе бар: тұрақты тіркестің арғы тегі. Қазіргі орыс тіліндегі көптеген фразеологизмдер басқа тілдерден енген. Мысалы, «лучше поздно, чем никогда», «убить время» (француз тілінен); «холодная война», «железный занавес» тәрізді орамдар (ағылшын тілінің ықпалымен); «невзирая на лица», «вот где собака зарыта» (неміс тілінен) деп көрсетіледі.

Көне грек мифологиясынан келген образдар

Орыс тілінде көне грек мифологиясына байланысты сөз образдары да жиі кездеседі: «танталовы муки», «авгиевы конюшни», «троянский конь», «яблоко раздора», «ахиллесова пята», «дамоклов меч» және т.б.

Осындай орамдардың алғаш қай тілде, қандай мағынада қолданылып қалыптасқанын білмей, оларды бірден аудара салуға болмайды. Қазақшаға аударғанда қажет болса сілтемеде мағынасын ашып, қысқаша түсініктеме беру орынды.

Ескерту: фразеологизмдердің төркінін, қолданыс нормасын және мағыналық реңкін нақтылау үшін орыс тілінің фразеологиялық сөздіктеріндегі түсініктемелерге сүйену пайдалы.