Нарық жағдайында шағын кәсіпкерліктің дамуы
Шағын кәсіпкерліктің маңызы және Қазақстандағы қалыптасу ерекшелігі
Шағын кәсіпкерліктің дамуына арналған көптеген ғылыми еңбектерде әлемдік тәжірибе, бәсекелестік механизмі арқылы кейбір шағын кәсіпорындардың ірі бизнеске айналуы және нарықтық экономикаға дейінгі кезеңдегі мәселелер қарастырылады. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде шағын кәсіпорындар бірнеше жүз жыл бойы табиғи түрде қалыптасса, Қазақстанда жағдай мүлде бөлек болды.
Негізгі айырмашылық
Нарықтық экономикаға дейін бұрынғы Кеңес Одағы құрамындағы елдерде ірі өнеркәсіп кәсіпорындары басым болды, олардың артықшылығы «абсолют» деп саналып, шағын кәсіпорындар мәселесі жоспарлау жүйесінде ескерілмеді. Бұл көзқарастың қателігі нарықтық қатынастарға көшу кезінде, шағын кәсіпорындар мемлекеттің стратегиялық бағыттарының негізгі құралдарының біріне айналғанда айқындалды.
Қазақстан Республикасының Президенті жолдауларында Жапония, Германия, Бельгия, Италия сияқты елдерде шағын және орта бизнес кәсіпорындардың жалпы санының шамамен 90%-ын құрайтынын, ал көптеген дамыған елдерде жалпы өнімнің 50%-дан астамын беретінін атап өтіп, шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың идеологиясын түбегейлі жаңарту қажеттігін айтты. Кәсіпкерлік бастаманы іске асыру үшін қолайлы орта қалыптастыру — негізгі міндет.
1990-жылдар: құқықтық негіз және алғашқы үрдістер
1990-жылдардың басында жаңа экономикалық жүйеге өтуге байланысты кәсіпкерліктің жаңа түрлеріне жол ашылып, шағын кәсіпорындарды ұйымдастырудың құқықтық нысандары, критерийлері, есеп және есептілік жүйесінің нормативтік-құқықтық базасы қалыптаса бастады.
Қазақстандағы даму тенденциялары
- Шағын кәсіпорындар санының және онда жұмыспен қамтылғандардың тұрақты өсуі.
- Өнеркәсібі дамыған аймақтарда шағын кәсіпорындардың шоғырлануы.
- Сауда мен қызмет көрсету салаларында шағын кәсіпкерліктің үлесінің жоғары болуы.
- Салық салу, несиелендіру және мемлекеттік органдармен өзара әрекеттесу мәселелерінің толық шешілмеуі.
Шағын кәсіпкерліктің маңызын тек Қазақстан ғана емес, нарықтық экономикасы бар елдердің барлығы мойындайды. Шағын бизнес бәсекелестік ортаны қалыптастырады, нарықты отандық тауарлармен толықтырады, халықты жұмыспен қамтиды, ірі және орта бизнестің «өсу ортасы» қызметін атқарады және орта тапты қалыптастыру арқылы қоғам тұрақтылығының негізін күшейтеді.
Мемлекеттік қолдау
Шағын бизнесті қолдауға Қазақстанда жыл сайын 159,2 млрд теңге бөлінеді. Сонымен қатар республикалық бюджеттен қосымша 10 млрд теңге бөлу, банк кредиттеріне кепілдік беру және сақтандыру тетіктерін дамыту қажеттігі айтылды. Бұл — ауқымды мемлекеттік қолдаудың көрінісі.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері
Бұл жұмыстың мақсаты — өнеркәсіпте шағын кәсіпорындарды дамыту және оның артықшылықтарын негіздеу.
Қарастырылатын мәселелер
- Өнеркәсіп пен шағын кәсіпорындардың рөлі.
- Өнеркәсіптегі шағын кәсіпорындардың қазіргі жағдайын талдау және тиімділігін анықтау.
- Осы саладағы шағын кәсіпорындардың болашағын бағалау.
Шағын кәсіпкерліктің теориялық негізі және халықаралық тәжірибе
Бүгінгі күні экономикалық өсудің маңызды бағыты — шағын кәсіпкерлікті ынталандыру және оның ұлттық экономикадағы рөлін арттыру. Шағын кәсіпкерлік шаруашылық іс-әрекеттің негізгі әдісі ретінде әртүрлі шаруашылық нысандарын дамытуға, жұмыспен қамтуды ұлғайтуға және Қазақстанның халықаралық еңбек бөлінісіндегі салыстырмалы артықшылықтарын көрсетуге ықпал етеді.
Шағын кәсіпкерлік адамзат тарихының әр кезеңінде болған. ХХ ғасырдың басында оның қиындықтарын Р. Гильфердинг пен Й. Шумпетер атап көрсетті. 1960-жылдары Батыс экономикалық ойы экономиканың «екіжақтылығын» (орталықтағы ірі кәсіпкерлер және шеткерідегі шағын кәсіпорындар) мойындады. 1970–80-жылдары шағын кәсіпорындардың орны мен рөлі тереңірек зерттеліп, олардың ірі бизнеспен арақатынасы, мемлекетпен байланысы және әлемдік шаруашылықтағы қызметі ғылыми еңбектердің тұрақты тақырыбына айналды.
Анықтама және критерийлер: сандық және сапалық өлшемдер
Шағын кәсіпорын ұғымы әр елдің заңнамасында белгіленген критерийлер арқылы анықталады. Алайда ғылыми әдебиеттерде ортақ, бәріне бірдей анықтама қалыптаспаған. Терминологияда да айырмашылық бар: ағылшын тіліндегі small business ұғымы қазақшада көбіне «шағын кәсіпорын» немесе «шағын кәсіпкерлік» деп қолданылады. Қазақстан жағдайында «бизнес» ұғымының орнына «кәсіпкерлік» термині орныққан.
Сандық критерийлер
- Жұмысшылардың орташа саны.
- Капитал айналымы, активтер көлемі, табыс мөлшері.
- Ресми статистикада көбіне негізгі көрсеткіш ретінде жұмыспен қамтылғандар саны пайдаланылады.
Сапалық критерийлер
- Меншік иесінің басқаруға тікелей қатысуы және қызметкерлермен байланыс деңгейі.
- Құқықтық тәуелсіздік, отбасыға тән басқару сипаты, қаржыландыру ерекшелігі.
- Нарық көлемінің шағындығы және өткізілетін тауар/қызмет ауқымының шектеулілігі.
Кейбір зерттеушілер шағын кәсіпорындардың ортақ белгісі ретінде тұрақсыздық факторын атап көрсетеді: бір бөлігі жабылады, бір бөлігі қайта ашылады, бір бөлігі іріленеді немесе бірігеді. Дегенмен бұл құбылысты біржақты емес, динамикалық үрдіс ретінде қарастырған жөн.
Қазақстандағы заңнамалық шек
«Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы» заңға сәйкес шағын кәсіпкерлік субъектілеріне жұмыскерлер саны 50 адамнан аспайтын және активтері 60 000 айлық есептік көрсеткіштен аспайтын кәсіпорындар жатады. Салалық ерекшеліктер бойынша өнеркәсіп, құрылыс және көлікте — 100 адамға дейін; көтерме саудада — 50; бөлшек сауда мен қызмет көрсетуде — 30 адамға дейінгі шектер қолданылады (басқа салаларда — 50 адамға дейін).
Сыртқы орта және белгісіздік факторы
Шағын кәсіпорындардың сыртқы ортасы — олардың құрылуы мен жұмыс істеуіне әсер ететін факторлар жиынтығы. Бұл орта көбіне белгісіздікпен сипатталады және бірнеше топтан тұрады: ресурстық және өткізу нарықтары; қажетті нарық институттары мен агенттер; құқықтық, әлеуметтік-мәдени және саяси қатынастар; жалпы әлеуметтік-экономикалық үрдістер; сондай-ақ мемлекеттік қолдау тетіктері.
Өтпелі кезең: қоғамдық пікір, салық саясаты және «шок терапиясы»
Өтпелі кезеңде кәсіпкерлікке қатысты қоғамдық пікір де қайшылықты болды: кәсіпкерлерді «мемлекетті тонаушылар» немесе «алыпсатарлар» ретінде қабылдау кең тарады. Заңнаманың жетілмеуі жеке сектордың дамуын тежеді. Осы кезеңде Қазақстанға да түбегейлі экономикалық курс қажет болды.
1992 жылғы реформалар («шок терапиясы») шағын кәсіпорындар санының күрт өсуімен сипатталды. Дегенмен реттеудің әлсіздігі мен қаржылық базаның жеткіліксіздігі проблемалар туғызды. 1990-жылдардың басында шағын кәсіпорынға қатысты бірыңғай ресми анықтама болмағандықтан, әр ұйым әртүрлі өлшем қолданды. Бұл статистиканы біріздендіруге және экономикалық үлесті дәл бағалауға кедергі келтірді.
1992–1996: жұмыспен қамту және субъектілер саны
| Жыл | ШОБ-та жұмыспен қамтылғандардың үлесі | Жұмыс істеген субъектілер саны (бірлік) |
|---|---|---|
| 1992 | 6,1% | 34 506 |
| 1993 | 4,1% | 35 889 |
| 1994 | 3,16% | 32 186 |
| 1995 | 3,0% | 21 265 |
| 1996 | 5,2% | 24 033 |
1992–93 жылдары өсім жоғары болды, кейін баяу төмендеу байқалды. Бұл өзгерістерде салық саясатының рөлі ерекше: бастапқы кезеңдегі өнім өндіруші шағын кәсіпорындарға берілген жеңілдіктердің қысқаруы олардың саны мен белсенділігіне әсер етті.
Сонымен бірге 1995 жылдары сауда-делдалдық қызметтегі «бос орындар» азайып, жоғары пайда мүмкіндіктері төмендей бастады. Алғашында осы бағытқа бейімделген көптеген кәсіпорындар жұмысын тоқтатты немесе әртараптандыруға мәжбүр болды. Бұл жағдай шағын кәсіпорындардың құрылымында сапалық өзгерістерге алып келіп, дамудың жаңа кезеңін бастатты.
1996–1998: құрылымдық өзгеріс және нәтижелер
1995 жылдан бастап Қазақстанда өркениетті нарық заңдары айқынырақ жұмыс істей бастады: бәсекелестік орта күшейді, сапа мен әртүрлілік үшін күрес қалыптасты, нарықтық шоғырлану мен капиталдың жинақталуы байқалды. Кейбір салаларда кәсіпорындардың жұтылу (бірігу) үрдістері басталды. Қаржылық тұрақтандыру саясаты жүргізілген тұста шағын кәсіпорындардың саны қысқарғанымен, тиімділікке бағытталған сапалық өзгерістер көрінді.
1996 жылғы салалық үлестер
- Өнеркәсіп18%
- Ауыл шаруашылығы5%
- Құрылыс13%
- Көлік8%
- Сауда және қоғамдық тамақтану24%
- Жалпы коммерциялық қызмет12%
- Басқа салалар20%
Берілген құрылым шағын кәсіпорындардың едәуір бөлігі сауда мен қоғамдық тамақтануға шоғырланғанын көрсетеді.
Нәтижелердің кейбір көрсеткіштері
- 1996 жылы шағын кәсіпорындар өндірген өнім көлемі: 8,5 млрд теңге.
- Бюджетке төлемдер: 1995 жылы 5 378 млн, 1996 жылы 8 569,9 млн теңге.
- 1997 жылы қаңтар–мамыр аралығында субъектілер саны: 156,1 мың, оның ішінде жұмыс істегендері: 51,6 мың.
1996–97 жылдары өнім көлемінің өсуі, жұмыспен қамтудың кеңеюі байқалды. Дегенмен салалық құрылымда сауда үлесінің басымдығы сақталды: бұл өндірістік секторға қарағанда саудада табыс табу жеңілірек болғанын аңғартады.
Қорытынды ой
1990-жылдардың екінші жартысында шағын кәсіпорындар кездейсоқ өсім кезеңінен біртіндеп нарық заңдарына бейімделген, бәсекеге қабілеттілік пен тиімділікке бағытталған кезеңге өтті. Шағын кәсіпкерлік халықты жұмыспен қамтуға, нарықты тауармен толықтыруға және әлеуметтік тұрақтылықты сақтауға нақты үлес қосты. Сонымен қатар тұрақты дамуға кедергі келтірген факторлар ретінде салықтық ауыртпалық, несиелік қолжетімділік және институттық орта сапасы мәселелері айқын көрінді.