Қазақша рефераттар

Дыбыс жүйелі емле - сөздерді ауыздан шыққан күйінше жазатын емле

Емле туралы (қысқартылып берілген мәтін)

Емле конференциясы қарсаңында емле жүйесінің негіздерін айқындау қажет. Емленің негізі төрт түрлі болады: таңба жүйелі, тарих жүйелі, туыс жүйелі, дыбыс жүйелі.

  1. Таңба жүйелі (негізі — ынтымақ)
  2. Тарих жүйелі (негізі — дағды)
  3. Туыс жүйелі (негізі — тегіне қарай)
  4. Дыбыс жүйелі (негізі — естілуіне қарай)

1) Таңба жүйелі емле

Таңба жүйелі емле — тіл іліміне сүйенбей, тек келісіммен «мына сөзді осылай, ана сөзді былай жазайық» деп жасалатын жүйе. Мәселен, «арғынға дөңгелек таңба, қыпшаққа жіп таңба алайық» деу сияқты немесе дыбыс басына әріп арнағандай жолдар осыған жақын. Бұл жүйені қабылдау-қабылдамау мәселесіне тоқталмаймыз, өйткені емле қалай жасалса да, негізі тіл іліміне, тіл жүйесіне тіреліп жасалуы тиіс.

2) Тарих жүйелі емле

Тарих жүйелі емле — бұрын қалыптасқан жазуды дағдыға айналдырып, тіл өзгерсе де, жазуды өзгертпей қолдану. Мұндай емледе бір дыбысқа арналған әріп кейін бірнеше дыбыстың «ортақ таңбасына» айналып кетуі мүмкін; бір дыбысты жазуға бірнеше әріп жұмсалуы ықтимал немесе дыбысы жоғалған таңба сөз ішінде сақталып қала береді.

Бұл жүйе де жеке талқыланбайды: егер «дағдыланғанша жаза береміз» десек, емле мәселесі қозғалмас еді.

3) Туыс жүйелі емле

Туыс жүйелі емле — сөзді ауыздан шыққан дыбысталуына қарамай, тегіне (шығу төркініне) қарап жазу. Мысалы, сөйлегенде «қорада бір қара ат тұр екен» дегендегі қара ат тіркесі «қарат» болып естілгенімен, жазуда «қара ат» деп бөлек беріледі. Сол сияқты, сөйлегенде «солай болсигеді» болып естілсе де, жазуда «солай болса игі еді» деп тегіне қарай жазылады.

Қазіргі емлемізде мұндай тәсіл кездесетіндіктен, бұл түрі сөз болуға тиіс.

4) Дыбыс жүйелі емле

Дыбыс жүйелі емле — сөздерді ауыздан шыққан күйінше жазу. Алайда сөзді жеке айтқандағы дыбысталуы мен сөздердің жалғаса айтылғандағы дыбысталуы бірдей бола бермейді. Мысалы, ақ, көк сөздерін жеке айтсақ, анық естіледі; ал «өгіз» сөзімен тіркестіргенде дыбысталуы өзгеріп: ақ өгіз → ағ өгіз, көк өгіз → көг өгіз болып естіледі.

Жаңа жобадағы айырма неде?

  • Екі-үш сөз жалғаса айтылғандағы естілуінше жазу керек дейді (бұрын әр сөз жеке айтылғандағы естілуінше жазылатын).
  • Үйлесіп алмасатын дыбыстардың төркінін тексермей, ауыздан шығуынша жазуды ұсынады (бұрын тегіне қарай жазылатын).

Мысалдар (бұрынғы жазу → жаңа жоба)

  • Тұрғанбай → Тұрғамбай
  • қонған → қоңған
  • көнген → көңген
  • інге → іңге
  • бара алмайды → баралмайды
  • келе алмайды → келалмайды
  • келе алмай тұрмын → келалмайтұрмын
  • бүрсі күні → бүрсігүні
  • бұрнағы күні → бұрнағыгүні
  • жазды күні → жаздыгүні
  • тұзсыз → тұссыз
  • басшы → башшы
  • ізші → ішші
  • қазса → қасса

Мұндай өзгеріс емле үйренуді жеңілдете ме, көзге танытуға және қолдың жүруіне тиімді бола ма, өзге түркі жұрттарына түсініктірек ете ме? Жоқ. Ендеше бұрынғыдан төмендетіп өзгертуге ниет те, мақсат та жоқ.

Шектен шығудың салдары

«Кілең туыс жүйелі болсын» десек, мысалы: балалы, тұзлы, атлы; баланы, тұзны, атны түрінде жазуға барып тірелуі мүмкін. Бұл қолайлы ма?

«Кілең дыбыс жүйелі болсын» десек, мысалы: сөзшең → шөшшең, ізшілер/ісшілер → ішшілер, көгізсе → кигіссе тәрізді жазуға кетуі ықтимал. Бұл да қолайлы бола қоймайды.

Екі жүйені араластырамыз деушілер көбіне әр сөзге жеке ереже жасап кетеді. Ал сөз сайын ереже көбейсе, емле жеңіл әрі қолайлы бола ма? Бұған қоса сөздерді біріктіріп жазуға құмарлық байқалады. Мысалы, бара алмайды тіркесін баралмайды деп біріктіру ұсынылады. Алайда мұндай құрылымдар бір ғана үлгімен шектелмейді; біріккен сайын емленің жүгі ауырлай береді.

Ұстаным: «Қопа қардай» етіп түгел өзгерткенше, бұрынғы емленің кем тұстарын тексеріп, соны ғана түзету. Сонымен бірге жазу тіліміз өзге түркі жұрттарына түсінікті болуы үшін мүмкіндігінше жақындастыру жағын да ескеру.

Ұсынылатын негізгі қағидалар

Туыс жүйелі мен дыбыс жүйелінің «түкпіріне» қамалып қалмай, екеуінің арасынан жол табатын төмендегі ұсыныстар беріледі:

  1. 1. Әрбір өз алдына түбірі бар сөз оңаша айтылғандағы естілуінше жазылсын.

  2. 2. Азған сөз азған күйіндегі естілуінше жазылсын.

  3. 3. Үйлестіктен дүдәмәл естілетін дыбыстар айқын орындардағы естілуінше жазылсын.

  4. 4. Қосымшалар (жұрнақ, жалғау) сөздерге бірге жазылсын.

  5. 5. Қосалқы сөз, қос сөз, қосар сөз, қосынды сөздің бәрі қосарлық белгімен (-) жазылсын.

  6. 6. Жалғаулықтар бөлек жазылады; өзге жағдайларда жалғау ережесіне ұқсас түрленулер ескеріледі.

  7. 7. Үйір айтылатын зат есім мен сын есім бөлек жазылады; қосындыға айналғандары қосарлықпен жазылады. Шырай күшейткіштері де қосарлықпен жазылады.

  8. 8. Көсемше мен көмекші етістіктер бөлек жазылады.

Қағидаларды нақтылау

1) Түбірі бар сөзді бөлек ұстау

Мұнда «түбірлі сөз» мағына жағынан емес, тұлға жағынан түсіндіріледі: өз алдына түбірі бар бірліктер. Қазақ тілінде екі-үш, тіпті төрт-бес сөз бірігіп, бір ұғымға айналып келуі жиі кездеседі: кете берер, кете берер ме?, кете берер ме екен?, кете бере алар ма екен?, кете бере алмай отырғанымды-ау. Бұларды жалғаса айтылуына қарап тұтастырып жазу емлені жеңілдетпейді. Сондықтан әрқайсысын түбір-түбірімен ажыратып, жеке айтқандағы естілуінше жазу — үйренуге де, көзге танытуға да, өзге түркілерге түсінуге де жеңіл.

2) «Азған сөз» қалай жазылады?

Азған сөздерге үйтіп, бүйтіп, сүйтіп, әйтсе де, әйтпесе, бұрнағы, бүрсі, белбеу сияқты қалыптасқан тұлғалар жатады. Сөздің өзгеруі кейде тұрақты қалыпқа түседі (азу), кейде айтылуына қарай құбылып тұрады (айну). Бұл жерде тұрақтанған тұлға сол күйінде жазылуы керек.

3) Үйлестіктен туған дүдәмәл дыбыстар

Кей дыбыстар бір-біріне ықпал етіп, естілуін көмескілетеді: б-п, т-д, ж-ш, с-з, н-ң тәрізді жұптарда қайсысы айтылғаны анық білінбей қалатын орындар болады. Мұндайда дыбысты «айқын орынға» шығарып тексеру ұсынылады: әсер етуші дыбыстардан алыстатып, басқа сөздермен салыстырып айту.

Мысал: «әнге басты» дегендегі жалғау -ты ма, -ды ма — дүдәмәл. Айқындау үшін: «әнге алды» деп өзгертіп көргенде дыбыс анықталады.

Септік тұлғалары да көмескіленуі мүмкін: бастың/басдың, басты/басды, баста/басда, бастан/басдан. Айқындау үшін ықпалы аз сөздермен тексеріледі: балдың, малдың, қаздың; балды, малды; балдан, қардан.

Кейбір күмән «бір дыбыс екінші дыбыстың орнына айтылуынан» туады. Мысалы: Қорғамбай/Қорғанбай, Арғымбай/Арғынбай, қоңған/қонған, көңген/көнген, күңге/күнге. Мұндайда сөздің төркінін және ықпалдан арылған туынды тұлғаларын салыстырып (қоныс, қондық; көніп, көнді; сеніп, сенім; күнде, күндік) анықтау керек.

4) Қосымшалар бірге жазылады

Қосымшалар — жұрнақ пен жалғау. Бұлар сөзге бұрыннан-ақ бірге жазылып келеді, бұл қағида сақталады.

5) Қосарлық белгі (-) қай жерде керек?

Қосалқы сөздер (демеулер), қос сөздер, қосар сөздер, сондай-ақ «қосынды сөздер» қосарлық белгімен жазылғаны қолайлы.

Қос сөз, қосар сөз мысалдары

құрт-құмырысқа, бақа-шаян, аяқ-табақ, төсек-орын, бала-шаға, келін-кепшек, қысылып-қымтынып, құрап-сұрап, артып-тартып, ырғап-жырғап.

Қосынды сөздер

Бұрын кейде бірге, кейде сызықшамен жазылып келген бірліктерге бірізділік ұсынылады: енді бәрі де қосарлықпен (-) жазылады. Мысалдар: қолғап, жүк-аяқ, төсек-ағаш, тұс-киіз, келі-саб, балта-сап, қалам-сап, Ақ-төбе, Ақ-мола, Қызыл-жар, Ат-басар.

6) Жалғаулықтар бөлек, бірақ ықпал ескеріледі

Жалғаулықтар бұрыннан бөлек жазылады, бұл сол күйінде қалады. Бірақ кей жалғаулықтар алдыңғы сөздің соңғы дыбысына ілесіп, жалғауларша құбылады: менен/мен, бенен/бен кейде пенен/пен болып естіледі. Мұндайда дүдәмәлдікті жоғарыдағы тәсілмен айыру қажет.

7) Үйір сөздер және шырай күшейткіштері

Үйір айтылатын зат есім мен сын есім бұрыннан бөлек жазылады: ақ нар, құла құнан, жез құман, күміс жүзік. Ал үйір сөз қосындыға айналса, қосарлықпен жазылады: ақ-сақал, ала-бота, сасық-қурай, боз-торғай, қара-құс, ақ-қу.

Шырай күшейткіштері (қып-қызыл, сап-сары, үп-үлкен, біп-биік, шіп-шикі) де қосарлықпен жазылады.

8) Көсемше мен көмекші етістіктер бөлек жазылады

Көсемше мен көмекші етістіктер бұрыннан бөлек жазылады. Бұл қағида өзгермейді; тек біріктіріп жазуды қолдайтын пікірлер болғандықтан, арнайы атап көрсетіледі.

Қосымша ескертпелер

1) Лепес пен лебізден шыққан сөздер

Лепес/лебізден шыққан оралымдар айтылған қалпынан айнымай жазылсын. Мысалдар: Ой, пәлі, А, құдай!, А, пірім-ау!; сондай-ақ тұрақты тіркестер: кет әрі, ұр да жық, барса келмес, шаш ал десе бас алар.

2) Есімшелі қосынды сөздер

Есімшелі қосынды сөздер де қосарлықпен жазылады: Қой-бағар, Тай-мінер, Тау-соғар, Ит-алмас; сондай-ақ жалпы есімдер: бір-санар, ат-шабар, құс-қонбас, жел-кесер.

3) Ашылмайтын дүдәмәлдікті тәжірибемен шешу

Кей сөздерде п/б сияқты дүдәмәлдікті айқын орынға шығарып ашу мүмкін болмайды: аспан/асбан, дұспан/дұсбан, кетпен/кетбен, шекпен/шекбен. Мұндайда тәжірибе бағытымен (жиі айқындалатын жаққа қарай) жазу ұсынылады; көп жағдайда бұл б жағына шешіледі.

4) Ы әрпі бітеу буында да жазылсын

Ы әрпі бітеу буында да қалмай жазылғаны жөн деген пікір айтылады: қарт-қарыт, арт-арыт, жұрт-жұрыт, сырт-сырыт, құрт-құрыт. Мұндағы қатар тұрған тұлғалар бірдей естілмейді; бітеу буынға «ы» жазылмаса, айырма көмескіленуі мүмкін.

5) -ыу/-іу тұлғалары туралы

«Асыу, алыу, барыу, келіу сөздерін сұу, шұу, тұу сияқты ұу-мен жазу керек» дейтін пікір бар. Бірақ «алып, асып, барып, келіп» деп жазуды сақтасақ, у-дың алдына ұ (ү) қосып жазудың орны жоқ. Мұнда у көбіне б не с қызметіндегі дыбыстармен сабақтасып түсіндіріледі: алыс, барыс, келіс тәрізді тұлғалармен салыстырғанда, айырма көбіне аяқ дыбыста ғана.

6) р, л, у, и алдындағы ы (естілуіне қарай)

р, л, у, и әріптерінің алдында ы жазылуы естілуіне байланысты: естілсе жазылады, естілмесе жазылмайды. Мысалы, лап қойды, лаулап жанды, Ленин сияқты сөздерде л дыбысы ы-сыз анық естіледі; ал ылай, ылаж, ілім, ылғи сөздерінде ы анық бар. Даулы орындарда өлең өлшеуімен тексеру ұсынылады.

Осы айтылғандар — емле ережесі туралы әңгіменің ықшамдалған, реттелген нұсқасы.