Шығарманың идеясы
Бұл әдістемелік ұсыныстар 8-сыныптың «Қазақ әдебиеті» пәні бойынша жиынтық бағалауды жоспарлау, ұйымдастыру және өткізуге көмек құралы ретінде әзірленді.
Құжаттың негізі
- Қазақ тілінде білім беретін 8-сыныпқа арналған оқу бағдарламасы
- Оқу жоспары және тоқсандық оқу мақсаттары
Бөлім/ортақ тақырып бойынша жиынтық бағалау тапсырмалары мұғалімге білім алушылардың тоқсан ішінде жоспарланған оқу мақсаттарына жету деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Жинақта бағалау критерийлері, дескрипторлары және білім алушылардың оқу жетістіктерінің ықтимал деңгейлері (рубрикалар) берілген. Дескрипторлар мен балл қою ұсыныс түрінде ұсынылады.
Кімдерге арналған
Мұғалімдерге, мектеп әкімшілігіне және басқа да мүдделі тұлғаларға.
Мазмұны
1-тоқсан
Дананың сөзі — ақылдың көзі
2-тоқсан
Көркем әдебиет және эпикалық сарын
3-тоқсан
Махаббат және абырой
4-тоқсан
Қиял мен шындық
1-тоқсан: «Дананың сөзі — ақылдың көзі»
Оқылатын шығармалар
- Ахмет Йассауи — «Даналық кітабы»
- Қорқыт — «Байбөрі баласы Бамсы-Байрақ туралы жыр»
- Қорқыттың нақыл сөздері
Оқу мақсаттары
- 8.1.4.1 Көркем шығармалардан алған үзінділерді өз көзқарасын дәлелдеу үшін орынды қолдану
- 8.2.1.1 Композицияны тұтастан бөлшекке, бөлшектен тұтасқа қарай талдау
Тапсырма 1
Автордың замана бейнесін берудегі шеберлігі туралы көзқарасыңызды білдіріңіз. Ойыңызды дәлелдеу үшін үзінділерді қолданыңыз.
Даналардың айтары келер болды,
Қияметтің қиянаты төнер болды.
Ақымақтар айқаймен жеңер болды,
Бұл не деген замана болды, достар?
Үлкен-кіші адамнан ибалық әдет кетті,
Қыз-бозбала жастардан әдеп кетті.
Мінез-құлықты бұзатын әлек жетті,
Бұл не деген замана болды, достар?
Тапсырма 2
Қорқыттың төмендегі нақыл сөзінің мағынасын талдаңыз:
Гүрілдей шұбыра сулар тасыса, теңіз болмас;
Көңілі пасық ерде дәулет болмас;
Жапалақ-жапалақ қар жауса да, жазға қалмас.
Бағалау критерийлері (қысқаша)
- Үзінділерді өз көзқарасын дәлелдеу үшін орынды қолданады
- Тұтастан бөлшекке, бөлшектен тұтасқа қарай талдайды
Ата-аналарға арналған рубрика (жинақталған сипаттама)
| Критерий | Төмен | Орта | Жоғары |
|---|---|---|---|
| Үзінділерді көзқарасты дәлелдеуге қолдану | Ойды дәлелдеуде қиналады | Қателіктер жібереді | Орынды, сенімді қолданады |
| Нақыл сөзді тұтас/бөлшек тұрғысынан талдау | Мағынаны ашуда қиналады | Пікірді жеткізуде қателеседі | Мағынаны ашып, ойын жүйелі жеткізеді |
1-тоқсан (жалғасы): тілдік талдау және салыстыру
Оқылатын шығармалар
- Ақтамберді Сарыұлы — «Күлдір-күлдір кісінетіп», «Балаларыма өсиет»
- Шалкиіз жырау — «Би Темірге айтқан бірінші толғауы»
Оқу мақсаттары
- 8.2.2.1 Автор бейнесі мен кейіпкерлер қарым-қатынасының тілдік көрінісін талдау
- 8.3.1.1 Тақырып пен идеяны салыстырып, тарихи және көркемдік құндылығын бағалау
Тапсырма 1
Үзіндідегі кейіпкердің сипатын ашудағы тілдік ерекшеліктерге талдау жасаңыз.
Сен — алтынсың, мен — пұлмын,
Сен — жібексің, мен — жүнмін,
Сен — сұлтансың, мен — құлмын,
Сен — сұңқарсың, мен — қумын,
Жемсауыңа келгенде,
Сұлтан ием, сом жүрегім аяман!
Саған дұспан — маған жау,
Керекті күні алдыңда
Ғазизленген сұлтан жаным аяман!!
Тапсырма 2
Екі шығарманың тақырыбы мен идеясын салыстырып, олардың тарихи құндылығы туралы қорытынды жасаңыз.
| Шығарма | Тақырыбы | Идеясы |
|---|---|---|
| «Күлдір-күлдір кісінетіп» | — | — |
| «Би Темірге айтқан бірінші толғауы» | — | — |
Бағалау критерийлері (қысқаша)
- Тілдік ерекшелікті автор бейнесі мен кейіпкер қарым-қатынасы тұрғысынан талдайды
- Тақырып пен идеяны салыстырып, тарихи және көркемдік құндылығын бағалайды
2-тоқсан: «Көркем әдебиет және эпикалық сарын»
Тапсырма 1
Берілген үзінді идеясының ұлттық ерекшелігін талдап жазыңыз.
Жеті жұрт көшіп кеткен соң,
Атамыз қазақ баласы
Қонып, мекен еткен жер.
Мыңнан-мыңнан жылқы айдап,
Жүзден-жүзден нар байлап,
Дәулеті қалың біткен жер...
Ақ борықтай иілген,
Кейінгі туған баланың
Ұстай ма деп білегін,
Шая ма деп жүрегін,
Шашын, мұртын қойдырып,
Ащы суға тойдырып,
Бұза ма деп реңін.
Адыра қалғыр заманның
Мен жаратпаймын сүреңін!..
Тапсырма 2
Үзіндіден көркемдегіш құралдарды (психологиялық параллелизм, перифраз, сатира, ирония, гротеск, эллипсис) тауып, қолданысын талдаңыз. Автор стилін ажыратыңыз.
Бағалау критерийлері (қысқаша)
- Шығарманың идеясы мен пафосындағы ұлттық ерекшелікті көрсетеді
- Көркемдегіш құралдардың қолданысын талдап, автор стилін анықтайды
Ш. Құдайбердіұлы: «Еңлік–Кебек», «Жастарға»
- 1-тапсырма: Кейіпкерлер бойынша тура және жанама мінездеуге мысал келтіріңіз.
- 2-тапсырма: «Қой, жастар, күн болды ойланарлық» тақырыбында ой салатын монолог жазыңыз.
Монологқа арналған үзінді
Қой, жігіттер, күн болды ойланарлық,
Білім, әдет, ақылды ойға аларлық.
Надандықтан еліріп босқа жүрсек,
Мына заман көрсетер бізге тарлық!
Өзің біліп біреуге қылсаң жарлық,
Асыл сол — ақыл, білім бойда барлық.
Айла, өтірік, арсыздық өнер емес,
«Мен де анаудай болсам» деп таласарлық.
Үлкендерде мінез жоқ таңданарлық,
Олардың қылған ісі — ұрлық-қарлық.
Арам ойды ақыл деп ардан күсіп,
Түбінде тартқызбай ма ол бір зарлық?
3-тоқсан: «Махаббат және абырой»
Оқылатын шығармалар
- М. Мақатаев — «Аққулар ұйықтағанда» поэмасы
- Д. Исабеков — «Әпке» драмасы
Негізгі бағыт
- Көркемдегіш құралдардың қолданысын талдау және автор стилін анықтау
- Әдеби сын-пікірлерге сүйеніп, өзіндік сыни пікір жазу
Тапсырма 1
Кесте логикасымен жұмыс істеп, үзіндідегі көркемдегіш құралдардың қолданысын талдаңыз және автор стилін ажыратыңыз.
Қалай біткен мына көл тау басына?
Жалғыздықтан жамандық бар ма, сірә?
Қанша ұрпақ кетті екен, қаншама адам?
Жетім көлге қараудан шаршамаған?
Қанша киік қалды екен сай-салада?
Тапсырма 2
Берілген пікірге сүйене отырып, өзіндік сыни пікір жазыңыз:
Д. Исабековтың «Әпке» пьесасы үлкен тәлім-тәрбие береді. Мұнда әпкесінің бауырларына деген махаббаты мен қамқорлығы суреттеледі. Қазіргі кезде «әпке болмақ түгілі», өз балаларын тастап кететін көкек аналар да аз емес...
Қосымша тапсырма
М. Дулатовтың «Бақытсыз Жамал» романы бойынша «Жамал — ескіліктің құрбаны» тақырыбында гуманистік тұрғыдан талдауға негізделген әдеби эссе жазыңыз (15–20 минут).
4-тоқсан: «Қиял мен шындық»
Оқылатын шығармалар
- Р. Мұқанова — «Мәңгілік бала бейне»
- Тахауи Ахтанов — «Күй аңызы»
Оқу мақсаты
Шығармадағы материалдық және рухани құндылықтарды заманауи тұрғыда салыстырып, жаңашылдығына баға беру.
Тапсырма 1
Екі шығармадағы құндылықтарды салыстыра талдаңыз.
| Шығарма | Материалдық құндылық | Рухани құндылық |
|---|---|---|
| «Мәңгілік бала бейне» | — | — |
| «Күй аңызы» | — | — |
Тапсырма 2
Шығармалардың жаңашылдығына баға беріңіз: көтерілген мәселе және қазіргі кездегі өзектілігі тұрғысынан талдаңыз.
Қосымша блок: Ж. Сахиев шығармаларын салыстыру
«Айдағы жасырынбақ» және «Дабыл» фантастикалық әңгімелерін тақырыбы мен идеясы жағынан салыстырып, тарихи және көркемдік құндылығына өз бағаңызды беріңіз.