Қазақ тарихы

Бұл жерасты бөлмеге ол кеше ғана көшіп келген. Әйелі кішкентай ұлын алып ауылға кеткен еді: алдағы мамырда Жәнібек тарихтан кандидаттық диссертациясын қорғамақ. Соның қамымен ағайын-туысқа жылу жинап жүргендей. Мал сатса да, сеп қой — әйтеуір әр тиын керек.

Ал жолдасы кетісімен-ақ бұрынғы пәтерінің қожайыны «үйімді сатам» деген сылтаумен қуып шыққан. Қапелімде жайлы пәтер таба алмай, амалсыз қуықтай жертөлені жалдаған.

Жәнібек жартыкеш терезенің жанына қойылған үстеліне қайта отырды. Терезеге бір сәт басын кегжите көтеріп қарап қалды да, көзі бағжиып кетті: терезе көзінен тізілген балтырлар көрінеді. Әлденеге кезекке тұрғаны анық. Әйел затының тоқ балтырлары мен еркек кіндіктінің кең шалбарлары көзге ұрады.

Әлден уақыттан соң ол былай деп сүйкектете жаза бастады:

«Қазақ халқының жеке ұлт ретінде рухани жақтан түлейтінін түсінген Жәнібек ханның асыл мұратын Кенесары хан да терең түйсінді. Сондықтан ол рухани тәуелсіздікке қол жеткізуге тырысты...»

Жертөле бөлменің іші қоңыр салқын болса да, Жәнібек тынысты ашар көктемнің соны лебін аңсайтын. Бірақ оған «балтыр» кедергі. Жарық дүниемен жалғастырар жартыкеш терезе тығындаулы. Басқа лаж жоқ.

Терезе бүгін тағы шертілді. Тарихшының да бір аптадан бері еті үйреніп қалған. Таңертеңгі тоғыз болмай әлгі таныс нас стақанын беріп кетеді. Кешкі жетіден өте жуан қолдан стақанын қайта қабылдап алады.

Стақанның да өз орны бар: терезе алдындағы бетон ернеу. Жәнібек бұл үйге көшіп келмей тұрғаннан бері-ақ белгіленгендей. Стақан жай ыдыс емес, осы жерде сақталып қалған біртүрлі «тарихи реликвия» сияқты.

Кешке қарай сол сарқыт бойды босатып, тынысты еркіндететіндей күйге түсіретін. Дәндеп алғаны сонша, күн еңкейе бастаса-ақ жастықты алып, терезені жарым-жартылай ашып, елеңдеп күтетін болды.

Ал кеше түнде ол диссертациясына соңғы нүктені қойды. Бөліміндегі әріптестері мен жетекшісі айтқан ескертулерді түгел түзетіп, жұмысын мұртын бастырып шыққан. Енді қорғауға жіберсе де болады. Сондықтан бүгін бір демалып, ертең жұмысына барып, қорғау күнін белгілетпек.

Терезе қағылғанда, Жәнібек қалаға шығуға сақадай сай еді: жуынып-шайынып, мұнтаздай киініп алған. Еріксіз терезеге беттеді. Арғы жақтан таныс сауыс бас, таныс жүндес қол көрінді.

Стақан иесін бір көрейінші деген қызығушылық бой көтерді. Ол жұқа пальтосын иығына іле салып, тысқа беттеді. Жертөле бөлменің сыртқа шығатын есігі де, көшеге өтетін қақпасы да үстіңгі қабаттағы үй иесінің есігінен бөлек еді.

Үйді айналып келгенде, арақ-шарап сататын ләпкенің алдында біраз жұрт иіріліп қалыпты. Жәнібек өзі іздеген адамды бірден таныды: жүнді жүзі де, қырлы стақаны да етене болып кеткен.

— Женя, онда бірдеңе алсаңшы! Қаңсырығым кеуіп тұр, — деді Василий.

— Жарайды. Бүгін аздап демалуға болады... Бірақ бұл жерде қалай болар екен?

— Ә-ә! Оның жарасы жеңіл. Мына жақта біздің күркеміз бар.

Василийдің «күркесі» — өртеніп кеткен дүңгіршек екен. Іші күйе болса да, күнде ләпкеден банка, тағы басқа ыдысқа құйдырып алып ішетіндер дүңгіршектің ішін етек-жеңімен сыпырып тастағандай: тым болмағанда отыруға келетін.

Жәнібек табиғатынан жынды суға үйір болмаса да, мүлде жатырқамайтын. Бір-екі рет тастап жіберіп, мына «тұрмыстық түнектен» шығып кетермін деп те ойлап үлгерді. Бірақ ішкен сайын шегіну қиындады.

Әңгіме арасында Жәнібек Василийдің ішімдікке ақшаны қайдан табатынын сұрады. Василий әуелі «құпия» деді, кейін шынын айтты: таңнан кешке дейін ләпкенің аузын аңдиды. Көпшіліктің стақаны болмайды. Сонда оның қырлы стақаны кәдеге жарайды: жұрт қарызға алып ішеді, өзі де «үлесін» алады.

Күн түстен ауа Жәнібек Василийге сүйеніп, екеуі жертөле бөлмеге әрең жетті. Василий бірақ тарихи стақанын ұмытпады: қалтасына салып ала жүрді.

Василий оянып кетті. Шөл қысып, басы сынып барады. Едендегі ескі сырмақ үстінде Жәнібек шалқасынан түсіп жатыр, қор-қор етеді. Бөлме — алакөлеңке.

Василий әлдене есіне түскендей, жердегі Жәнібекке төніп, оны жұлмалап, қойнын-қонышын ақтарды да, әжептәуір ақша тапты. Ақшаны күректей алақанына уыстай сала тысқа ұмтылды.

Хасанның ләпкесіне үлгерді. Ләпкеде адам жоқ, Хасан да әлі жаппаған. Василий еңгезердей саудагерден именіп, қолдары дірілдеп бар ақшасын ұсына берді. Хасан үнсіз алып, салқын ғана:

Бір шөлмекті үстелге түбімен «дүрс» еткізген Хасанға Василий тоқтамай:

Ақыры Хасан тағы бір шөлмекті беріп, қуып шықты. Василий жертөлеге қайтып келіп, стақанын шығарып, шөлмектің аузын тигізе құйды да, мөлдір суды бір-ақ тартты.

Үстел басындағы жалғыз арқалы орындыққа отырып алған Василий бөлмеге зер салды: бір бұрышта еденнен бетон төбеге дейін тіреп кітап жиналған. Қасында семіз қағаз папкалар тізілген ағаш шкаф. Бір жақ қабырғаны алып жалпақ ағаш төсек тұр; көрпе-жастық пен қалың одеял шала жиналған. Қарсы қабырғада тақыр кілемше, оның үстінде үш ілгішке ілінген біркиер киім.

Басы артық ештеңе жоқ: үстелде — екі шөлмек, бір стақан, бір қорап темекі ғана.

Василий ауыз бөлмеге шығып, газға шай қойды. Тоңазытқыштан суыған ет пен сары май шығарып, нан турап, қант салып, үстелді әзірледі. Сосын Жәнібекті жұлқылап оятып, бетіне мұздай су тигізіп, есін жидырды.

Бір кесе шай мен бір стақаннан кейін ғана Жәнібек жан кіргендей болды.

Әңгіме саудаға ойысты. Василий «сауда істесең, қор болмайсың» деді. Жәнібек те ойында барын жасырмады: диссертациясын қорғап алса, компьютер орталығын ашсам дейді. Бір кезде тарих үшін «Политехтің» төртінші курсынан шығып кеткенін де айтты.

Ішімдік барған сайын «су» сияқты көрінді. Василий болса, «әлі-ақ суы қайсы, уы қайсы — айыра алмай қаласың» деп кекетті. Сөз ұзарған сайын екеуінің де «есі» қысқарып, «жаны» ашыла түсті.

Жәнібек «сен өзің кімсің?» деп қыса түсті. Василий бір сәт үнсіз қалды да, ауыр әңгімеге көшті: өзін «құдай жазалаған» адам санайды. Өйткені еврей қызына өлердей ғашық болып, соған үйленген. Елеонора (Нора) сұлу, ақылды болған. Одақ құлаған жылдары олар Польшаға кетеді. Бірақ Василий жат жерге сыймай, Алматыны, Алатауды аңсап қайтып оралады. Туған үйіне келсе, әпкесі де жатсынады.

Жәнібек өз әдетінше «мейлі» деп қана қоя береді. Ал масайған сайын оның «мейлісі» көбейе түсті.

Василий Жәнібектің қандай тарих жазатынын сұрады. Ол «Қазақ тарихы. Қазақ Ордасы тарихы» деді. Василий «Алтын Орда» дегенді естігенін айтқанымен, «Қазақ Ордасын» білмейтінін мойындады. Сонда Жәнібек түсіндіре жөнелді: «Қазақ хандығы — Қазақ Ордасы» деп, әңгіменің ұшын ұзартты.

Василий сөз арасында Нора оқытқан «катехизис» жайын қозғап, тарихты «керісінше жазу керек» дегендей шатыс түсініктерін араластырды. Екеуі ұзақ отырды. Ақыры удай мас болып, екі жаққа серейіп түсті. Түн ортасы ауып кеткен. Жарық өшпей қалған.

Жәнібек жаныға оянды: қуығы жарылайын деп тұр. Басы — шойындай, миы — мең-зең. Тәлтіреңдеп тұрып, қабырға жағалап, тысқа шығып келді. Оның тасыр-тұсырынан Василий де оянды. Ол шылым тұтатты, өзі төсек үстіне шығып алыпты. Жәнібек болса оюлы сырмақ үстіне қуып түсіріп, төсекке шешінбестен өзі құлады.