Шөлдің жүз шақырым жеріне барлау жүргізу
Түнде мен Махачкаладан Ембіге, Гурьевке (қазіргі Атырау) жолға шықтым. Жол Астрахань арқылы өтеді.
Таңертең Каспий теңізін танымай қалдым: сұйық, бозғылт лай көкжиекке дейін шалқар көлдей көсіліп жатыр. Оның арғы шетінде су түбінен көтеріле қалғандай түнерген қара маяктар мен айқышсыз шіркеу мұнаралары қаңқиып көрінді — бұлар Еділ сағасындағы жазық аралдарда орналасқан балықшылар селолары еді.
Біз он екі футтық рейдке — кеме тұрағына жақындап келдік. Ашық теңіз ортасында зәкір тастап, тұтас бір жүзбелі қала секілді алып кеме ырғалып тұр: ауруханасы, поштасы, жолаушылар тұрағы, лихтерлері және ежелгі мониторларға ұқсас «асханасы» бар.
Астрахань: тұз иісі сіңген тіршілік
Мен жүздеген желкені жамырай қоршаған, ауасы тұзды балық иісіне толы, Азияның саман үйлеріндей шаң-тозаңы бұрқыраған Астраханьды көрдім.
Балық кәсіпшілігінде күн демей, түн демей еңбектенген адамдардың өңі күнге күйіп қарайып кеткен; үстіне көк болат сауыт кигендей, тұла бойы балық қабыршағынан көрінбейді. Олар қайықтардан қолындағы багорларымен шұбар бекірелерді қағып алып, тақта үстіне шалп-шалп еткізіп лақтырып жатыр.
Көк шалбар киген таусылмайтын қыздар тізбегі алтын түсті сары сазандарды жылтыраған дымқыл сағақтарынан ұстап алып, тоңазытқыштарға салып жатыр.
Астраханьнан біз доңғалақты пароходпен үш тәулік бойы ілби жүзіп, Гурьевке жеттік. Жолай қуаңшылық күйдірген аспаннан, сары теңізден және балықшылардың зәкірге байлап қойған шаландалары мен жайдақ баржаларынан басқа ештеңе көрінбеді. Астрахань мен Гурьев арасында бірде-бір порт та, бірде-бір баспана да жоқ.
Жағалау сипаты
Жағалаудан алпыс шақырым жерде сырықты теңіздің құмдауыт түбіне оп-оңай тіреуге болады. Теңіз ішіне қарай сыңсыған қарақұйрықты қамыс тоғайлары созылып жатыр. Сол себепті жағалауды «қарақұйрық» деп атайды.
Көңіл күй
Бұл жолды да, пароходты да оның тұрақты жолаушылары жақсы біледі. Азияның оңып кеткен аспанындай, жол да бірсарынды: кісіні жалықтырады.
Әуелі Еділдің лайсаң сары суы көрінеді, сосын Белинский шүңейтінен кейін су баяулап жасылдана бастайды. Ал Забуруньеде ауа райы қандай болса да, кез келген кемені шайқап-шайқап өткізеді. Пароходта баяғы қортық капитан, теңізді ескі жез дүрбімен шолатын сақалды штурвалшылар және дәмсіз щи мен балықты әрдайым көбірек тұздап әзірлейтін әйгілі аспаз — сұр бойдақ жұмыс істейді.
Ақырында бакландар мен су бетінде шалқасынан жатып ұйықтайтын түлендер көрінді. Сол-ақ екен, күллі пароход жұрты «үһ» деп бір дем алды: демек, ұзамай Гурьев рейді көрінеді. Сопының ар жағынан құм таспа, шөбі қаптап өскен, тұзды соры бетіне шығып жатқан қуаң шөл аңғарылады.
Гурьев: өзеннің екі жағалауы
Міне, рейд. Пароход бор тәрізді аппақ аралдар арасымен жылжымалап жетті. Дағдыланбаған кісі ақша бұлттардың материк тәрізді тұнық су бетіне шағылысқан сәулесін осы аралдармен шатастырып алуы да мүмкін еді.
Көмір тиелген пароход нар қамыстың арасындағы қылтамен — Жайыққа жүзіп кіре берді. Тек түн ортасында ғана ауада қалқып тұрған шаң-тозаң арасынан «Ембі мұнай» қалашығындағы светофорлар жана берді. Оның қарсы алдында, Оралдың оң жағалауында терезелерімен қалғып-шұлғып Гурьев тұр. Ауада балық пен жанған шөптің иісі сезіледі.
Таңертең мен Оралдың арғы бетінен күллі «Ембі мұнай» қалашығын көрдім. Өзеннің азиялық жағалауы — мұнда оны Бұқар жағы деп атайды — ақ құстардың сан жетпейтін үйірі қонғандай әсер қалдырды: үйлердің бәрі қардан қатталып жасалғандай. Тіпті трестің үш қабат үйі де қамыстан қатталып салынған, сырты сыланып, бормен ақталған екен.
Қамыс пен саман: шөлдің құрылыс философиясы
Қамыс — Каспийдің орман-тоғайы жоқ құлазыған жағалауы үшін ең тәуір құрылыс материалы. Мұнда қамыс тоғайы жүздеген шақырымға созылып жатады. Болашақ Қарабұғазды бәрінен де қамыстан салу оңай.
Қамыс үйдің қасында саманнан — қи араластырылған балшықтан жасалған қам кесектен салынған үйлер үңгір адамдарының бекінісін еске түсіреді. Қаңсыған қуаң шөлде саманнан үй салу ағаштан салудан жеңіл емес: саман әзірлеуге қисапсыз көп су керек.
Жол үстінде мен саман лашықтары құрып барады деп өкініш білдірген инженер Куперді ғана кездестірдім. Біз Оралға салынған жүзбелі көпір үстінде таныстық. Ол қармақпен сазан аулап жатқан балаларға қызыға да, қызғана қарап тұр екен. Бір бала лай судан деміккен сазанды тартып алғанда, Купер маған бұрылып: «Бәтшағардың бақыттысын! Мына шақырайған күн астында қармақ салып отыратын бала болсам ғой! Таптырмайтын іс қой!» — деді.
Куперге айтар алғысым көп: ол мені бүкіл Ембі алқабының білгірі, шөлдің қарт тұрғыны инженер Давыдовпен таныстырды. Ол мені ғажайыптар бөлмесіне бейхабар кісіні қалай кіргізсе, бір инженердің бөлмесіне де дәл солай кіргізді.
Давыдов: шөлдің «ақ шашты қолбасшысы»
Үстел басынан алысқа жүзетін кеменің капитанына ұқсайтын ақ киімді, ұзын бойлы, арық кісі түрегелді. Ол маған қатулана бір қарап, қолын жайып жіберіп, отырыңыз дегендей ишара жасады. Ақ шашты басы металдан құйылғандай әсер етті.
Давыдов сөйлей жөнелді: даусы қоңыр, сөзі анық. Оған көз тоқтата қарап отырып, мен Пржевальскийді, Гоби мен Сахараның ескі зерттеушілерін, қуаң құмда армиясын жоғалтқан генералдарды, бала қиялымдағы шөл романтикасын — нарларды, көңкелерді, құм боранын, шығандағы жалғыз құдық қасында қурап жатқан ат қаңқасын — еске түсірдім.
Ол сөзін қысқа қайырып, әр нүктені қатты қоятын. Сөз соңында демігіп қалғандай бір сәт кідіріп алатын әдеті бар екен.
Давыдовтың ойы айқын еді: Каспийдің бүкіл шығыс жағалауы — Ембі, Маңғыстау, Қарабұғаз, тіпті Чикишлярға дейін — шөл шекарасындағы аса қуатты өнеркәсіптік белдеуге айналуға тиіс. Ембі мұнай береді; Маңғыстау — көмір мен фосфорит; Қарабұғаз — мирабилит, күкірт, күкірт қышқылы, сода және басқа химиялық өнімдер; Чикишляр — газ; Челекен — мұнай мен озокерит.
Оның жоспары тек өндіру емес, байланыстырылған жүйе құру болатын: Александр-Гайдан Хиваға дейін темір жол салу, Ракушадан порт жасау, мұнай айыратын зауыттар тұрғызу, ал күкірт қышқылын Қарабұғаздан алып, қайтадан сол комбинатпен есеп айырысу.
«Шөл-баябан өз өнеркәсіптік жүрегіне ие болады…» — деді де, үнсіз қалды. Сосын терезеге қарап: «Қадымнан бергі арманым жүзеге асты» деді.
Прокофьевпен бір жолы ерік-жігерді қатайтатын мамандық туралы айтысқанымыз есіме түсті. Ол ең күшті ерік-жігер иелері — зерттеушілер деп дәлелдейтін. Давыдов тумысынан зерттеуші еді. Қуаң шөлмен біте қайнасып кеткені жанарының жітілігінен, байсалды да бапты үнінен сезілетін.
Ол бастаған ісін тиянақты аяқтайтын. Доссордың тұзды кебірінде бау өсіруге бел буды. Бұл ойы тіпті ботаниктердің өзіне ерсі көрінді. Бірақ Давыдов жұрттың мазағына мән берген жоқ: екі жыл бойы сортаң жерге көндікпей семіп қала берген бұталарды мәпелеп өсірді. Топырақты арық-атыз жүргізіп суарып, құнарын арттырды. Енді кешқұрым жұмысшылар «өз паркіне» барып серуендейді: ұмыт қалған бұтақтарға қол тигізіп, жапырақтың жұпар иісін сезуге болады.
Күн мен жел: шөлді «өлтіретін» де, тірілтетін де күш
Давыдов шөлдің ең қорқынышты қасиетін тіршіліктің көзіне айналдыру жолын айтып берді: күн энергиясымен шөл суарылуы мүмкін. Температура айырмасы энергия туғызады; шөлде тәуліктік температура күрт құбылып, алапат жел көтереді. Қарабұғаз Каспийдегі ең дауылды жер саналады, ал Доссор — желдердің түйіскен торабы.
Терезе сыртында жел насостары сықырлап, тарсылдап-гүрсілдеп, Оралдың қоймалжың жылы суын арықтарға айдап жатты. Давыдов желді «көгілдір көмір» деп атады: шөл үшін ең тиімді энергия осы.
Қазақстандағы жел қуаты туралы ол нақты сан айтты: екі жүз отыз миллион аттың күші. Елдің энергетикалық қорында желдің үлесі — тоқсан алты пайыз.
Давыдов қиялшыл емес екенін ескертіп, желді көлік мақсатында да пайдалануды ойлайтынын қосты: құм арасымен желкен арқылы қатынас жасау — өсімдік те, елді мекен де, тау да жоқ кеңістікте — әбден мүмкін. «Күн, жел және температураның шұғыл алмасуы шөлді жасаған. Солар енді оны өлтіре де алады», — деді ол.
Ертеңіне Купер жолдас біздің ең алыс кәсіпшілігіміз — Мақатқа жүрмек болды. Мен де еріп бардым.
Кеш: теннис корты, түйе арба, екі әлем
Кешке мен Давыдовты теннис кортынан көрдім: ол доп қабылдап жатып, ұпай санын көмейінен қайыра есептейді. Кортты айнала қызғылт сисадан кең шалбар киген қазақтар малдас құрып отырған; доп дәл тиген сайын ойыншыларды қолдап, дауыстап қояды.
Оралдың арғы бетіндегі Гурьев тезек жағып, қою түтінін будақтатып жатты. Ал Бұқар жағында аппақ сүттей болып кешкі шамдар жанды; қуаң шөл үстінен ай баяу көтеріле берді. Жоғарылаған сайын ай жүзінен қоңыр саз топырақтың шаңы ұшып түсіп жатқандай көрінді.
Біз сөйлесіп тұрғанда, бір түйе маң-маң басып қасымызға келді. Ол бозғылт көк еріндерімен күйсеп тұрып, бізге менсінбей көз тоқтатты. Купер шынтағымнан ұстап, бір жаққа ысыра бергенде ғана біз қара жолдың дәл ортасында тұрғанымызды аңғардық.
Түйе жиіркене қарап, бір рет ықылық атып, салтанатпен алға жүріп кетті. Ол шағын арбаны сүйреп барады. Арба үстінде балалы қазақ әйелі ұйықтап жатыр, ал граммофонның қаңылтыр трубасы қаңғырлап келеді. Біз бұл көрініске таңырқап, ұзақ қарап қалдық. Түйе жолдан бұрылып, арбаны тура шөлге қарай тартып бара жатты.
«Құба түзге жайылуға кетті», — деп түсіндірді Купер күрсініп.
Мен шет аймақта жұмыс істейтін талай инженердің өз тағдырына шағынуға бейім екенін білетінмін: жаңа кітап жоқ, газет Мәскеуден екі апта жүріп келеді, кооперативте боржом мен қауіпсіз ұстараға қажетті ұсақ-түйек тапшы. Сол «міндетті шағымын» айтып болған соң, көңілі орнығып, өз кәсіпорнын «әлемдегі ең таңдаулы» деп мақтап отырады — немесе кредит кесілмесе, дәл сондай болатынын емеурін етеді.
Купер де директордың өзін «дачник», «әсемпаз» деп кемсітетінін айтты. Директор ашуланса, үстелді жұдырығымен тоқпақтап, Ембіге «дачниктер» керек емес деп айқайлайды екен. Бірақ ешкім ондай қоқан-лоқыға илана қоймайтын: жағдай күрделенгенде, оның мүлде айқайламайтынын бәрі біледі.
Купердің ұсынысы: ерекшелікті сақтайтын өркениет
Купердің ойынша, егер олар кеңестік ұйымға қайшы келмесе, өзіндік ерекшелігі бар құрылыстар мен тұрмыстық дүниелерді жоюға тыйым салатын қаулылар қажет. Әсердің әр алуандығы өмірді толықтырады; өмірдің толықтығы көңіл күйді сергек етеді.
Сол себепті ол шығыстың куб пішінді құрылыстарын, олардың бояуын, жоспарлануын сақтауды; көшедегі арықтарды да қалдыруды; шығыс өрнекті кірпіш пен зертастар шығаратын зауыт ашуды ұсынды. Тіпті Углич секілді көне орыс қалаларының бірін «көрнекі қала» ретінде қайта жасап, көшелеріне түймедақ пен убалдырған егіп, Пушкин куәлік еткен «таза мәскеу тілімен» сөйлейтін бұрынғы просвирняларды қоныстандыру керек дегенге дейін барды.
Біз Мақатқа қарай шықтық. Жүз қырық шақырымды машина екі сағатта еңсерді. Көзге әрең ілінетін өр мен ойдың толқыны таусылар емес, кейін олардың орнын айдын көлдей теп-тегіс жазық басты. Лайсаң ауа сұйық желімге ұқсайды. Сұрғылт құйын жолды кесіп өтіп, үйіріле гуілдейді. Саршұнақтар дөңгелек астынан бұршақтай шашылып қалады.
Шөлдегеніміз сонша, ерніміз кезеріп, бір-біріне жабысып қалғандай болды. Шофер машинаны саз бен құмы аралас жалтаңмен, кеуіп қалған тұзды көлдердің табанымен аңырата айдап келеді. Купер көктемдегі сирек жаңбырда күллі шөл батпаққа емес, жылпылдақ балшыққа айналатынын, сонда толық газға басқан машина орнынан қозғалмай қалатынын айтып, шағына берді.
Мақат: аптап, құм тілі, мұнай өзені
Мақатқа жеткенде ғана Купердің сөз тізгіні тыйылды. Құм дауылы ақшыл тілдерін жалаңдатып көтеріле бастады. Құм шымылдығын жарып, Доссордан су әкеле жатқан түйе керуені маңғаздана өтіп барады. Суды жыл сайын Мақатқа жеткізуге бес жүз мың сом жұмсалады.
Тайыз ойпат үстінде қара сырықтардың аласа орманы тікірейіп тұр. Бозғылт аптап сүйекке дейін күйдіреді. Тамыры терең насостар тынымсыз түйгіштеп, скважиналардан мұнайды көпіршіте атқылатады. Әуелгі бастау-бұлағын Прокофьев ашқан мұнай өзені, мұнай теңізі осы арада аяқталатын еді.
Мақаттан біз Доссорға келдік те, тар табанды жолмен моторлы вагонға мініп, Гурьевке қайта оралдық. Шөл үстінде қызғылт түтін үйіріліп ұшады. Разъездердегі вагондар төңірегінде тыныштық. Оқта-текте саршұнақтың әлсіз ысқырығы естіледі. Түн кенет төңкеріліп түсіп, шөлді орасан зор жұлдызды бөркімен жаба салды. Вагон алдында тұманды электр отының өзені ағып барады. Жусан иісі мен түнгі салқын самал кең терезелерден ішке құйылады.
Мен Куперге: «Сіз Шығыстың ерекшелігі туралы айттыңыз. Түнгі шөлмен зулап келе жатқан мына моторлы вагоннан өткен ерекшелік бола қояр ма екен!» — дедім.
Купер әр сөзіне салмақ салып: «Мен сізді түсіндім. Сізде де Давыдовтың дерті басталып келеді. Ол “шөлдің дерті” деп аталады», — деді. Сол сәтте мен Купердің біздің дәуірдің «дачнигі» екеніне біржола көз жеткіздім.
«Бұл жол қашан салынған?» — дедім. «Мың тоғыз жүз жиырма жетінші жылы. Және оны салған — Давыдов», — деді ол.
Мен Гурьевтен кетерде, жадымда сортаң жерлерге социалистік индустрияның алғашқы жарқын нүктелерін түсіріп кеткен шөлдің ақ шашты қолбасшысы Давыдовтың бейнесін және «дачник» Купердің бейнесін ала кеттім.
Аударған: Әбілмәжін Жұмабаев