Төле бидің Ұланбике деген қызынан туған жиен немересі
Ескелді Жылгелдіұлы (1695–1770) — би, шешен, қолбасшы. Ол шамамен 1695 жылы Жетісу өңірінде, Іле мен Қаратал өзендерінің аралығында, Қаратал өзені бойында дүниеге келіп, 1770 жылы өмірден өтті. Ескелді би — Төле бидің Ұланбике атты қызынан туған жиен немересі.
Шыққан тегі
- Ұлы жүз құрамындағы жалайыр тайпасынан.
- Жалайырдың сиыршы руынан шыққан.
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес
Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама жылдарында Ескелді би елді ұйымдастырып, жоңғар шапқыншылығына қарсы тұруға күш салды. Ол Тұрлымбет Бекенұлы, Жайнақ, Тәттібай мерген, Малтабар, Құлжан сияқты батырларды өз маңына жинап, қанды шайқастарда қаһармандық көрсетті.
Қатысқан шайқастары мен жорық жолдары
Ескелді би бастаған жалайыр қолы қазақ жерін азат етуге бағытталған бірқатар ірі ұрыстарға қатысты. Деректер мен ауызша тарихта төмендегі атаулар жиі аталады:
- Аңырақай шайқасы
- Аягөз маңы
- Таскескен өңірі
- Текелі қаласынан әрідегі Жолбарыс сайы
- Балдырғанды
- Қызқұлаған
Абылай ханмен байланысы және аңыз желісі
Ескелді бидің Абылай ханның сенімді серігі болғаны туралы аңыздар сақталған. Соның бірінде Ескелді би қалмақ ханы Қалдан Серенмен келіссөз жүргізуге барып, сөз соңында: «Судың түбін шым бекітеді, даудың түбін қыз бекітеді» деген ишарамен қалмақ ханы қызын Ескелді биге бермек болғаны айтылады.
Ел аузындағы нақыл
Аңыздың жалғасында Ескелді би бұл ұсынысты өзіне бұрмай, елдік жолды алға қояды:
«Ата салтты санасыз бұзады. Тон жағасыз, ел ағасыз болмас»
Осы уәжбен ол «жолын» Абылай ханға бергені айтылады.
Естелік, жер-су атауы және әдеби мұра
Халық арасында Ескелді би айтты делінетін ұлағатты сөздер кең тараған. Оның тұлғасы жөнінде ақындар да жыр арнаған. Атап айтқанда, Бақтыбай Жолбарысұлы мен Сара Тастанбекқызының өлең-жырларында Ескелді есімі аталады.
Тарихи атаудың қалпына келуі
Алматы облысындағы Талдықорған ауданы 1929 жылға дейін Ескелді би атымен аталып, кейін атау алынып тасталған. 2000 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен бұл атау қайта қалпына келтірілді.
Көркем әдебиеттегі бейнесі
Ескелді би туралы жазушы Ұ. Доспанбет «Қызыл жолбарыс» атты екі томдық тарихи роман жазған.
Қысқаша түйін
Ескелді Жылгелдіұлы — ел бірлігін бекемдеуге, жауға қарсы қол жинап, жерді азат етуге еңбек сіңірген тарихи тұлға. Оның аты ұрпақ жадында шешендігімен, мәмілегерлігімен және қолбасшылық ісімен сақталды.