Отан жерінде жаудың бір солдаты қалғанша күрес

1942: Майдан тыныштығы — дауыл алдындағы толас

1942 жыл, шілденің басы. Біздің батальон Украинаның оңтүстік-батыс майданында тұр. Дамылсыз қақтығыстар мен ұсақ шайқастарға үйреніп қалған майдан үсті кенет тым-тырыс қалды. Күндіз күтпеген жерден оқ жаудырып, барлау жасайтын жау да тентектігін тыйғандай; түнгі жортуылын да тоқтатты. Сөйтіп, майдан даласында бір сәттік жайма-шуақ орнады.

Мұндай тыныштықты көргеніңіз бар ма? Ол — тыныштыққа ұқсайды, бірақ тыныштық емес. Қараңғы түнде тау төбесінде келе жатқандайсың: айналаң шың мен құз, жол жоқ, әр қадамың күдікке толы. Бір жаңылыс бассаң — түпсіз шыңырау. Бір сәт босаңсысаң — бір жақтан жыртқыш тап беретіндей. Майдан тыныштығы да кейде дәл осындай: сырттай тына қалғанымен, ішінде қауіп тынып жатыр.

Сондықтан ұрыс шебіндегі бөлімдерде дамыл болмайды. Барлау тоқтамайды, жаудың іште бүккенін табу әрекеті үзілмейді. Қорғаныс бекіністерінде құпиялар қойылып, күзет күшейтіледі. Мұндай күмәнді тыныштықты майдан тілінде «дауыл алдындағы толас» дейді.

Блиндаждағы түн

Осындай бір сәтте біз рота командирі, кіші лейтенант Голубев екеуміз блиндажда отырдық. Екеуміздің де өңіміз жүдеу, сұрымыз қашқан. Түн ортасынан ауған шақ. Окоптарды аралап жаңа ғана қайтқанбыз.

Блиндаж іші қара көлеңке. Сықсиып қана білтелі май шам жанып тұр: ескі ауылдың, ескі өмірдің бір ұшқыны майдан шебіне бізбен бірге келгендей. Оның әлсіз жыпылықтаған сәулесі жүрекке алыстағы ауыр мұңды елестерді әкеледі.

Мен аралаған окоптарда бірде-бір солдат ұйықтамаған. Түн қауіпті сияқты. Кейбір мәліметтерге қарағанда, фашистер бүгін-ертең шабуылға шығуы мүмкін. Сақ тұрған жөн.

Голубев: «Сен кеше де кірпік ілген жоқсың. Жатып көз шырымын ал. Мен екінші взводқа барып қайтайын», — деді де, байланысшысын ертіп шығып кетті.

Жалғыздық, сағыныш және ұйқы шеті

Орнымда жалғыз қалдым. Байланысшым Корчуганов бір бұрышта ұйықтап жатыр. Ал май шам, баяғыдан таныс адамдай, маған сығырайып қарайды да, кейде жыпылықтап қойғандай болады. Соғыспен бірге блиндажға уақытша кіріп келген ескі дүниенің белгісіндей.

Планшетімді ашып, қойын дәптеріме бірнеше сөз жаздым да, пистолетімді басыма жастап қисая кеттім. Көз ілінер емес. Тың тыңдаймын. Дала жым-жырт.

Корчуганов — Жамбыл облысынан келген, кішірек денелі, пысық, бұйрықты тез орындайтын солдат. Ұйқыда жатып әйелінің атын қайта-қайта айтады. «Мишенька, дорогой мой» дейді — бұл, шамасы, жалғыз ұлы. Сағынып жүрген баласын түсінде көріп, құшағына алғандай.

Осы көрініс менің де жанымды қозғады. Үй-ішім, әйелім есіме түсті. Бір жасар қызым бар. Ал ұлым — мен соғысқа кеткеннен кейін он үш күннен соң туған. Көрсем екен деймін. Елестетемін: кең маңдайлы қара бала маған қарап күлімсіреп, «Папа!» деп ұмтылады. Мен де құшағымды жая қарсы жүгіремін...

Сірә, ұйықтап кетсем керек.

Артиллерия, бомбалар және «бір елі шегінбеу»

Бір кезде жер солқылдап, аспан астаң-кестең болды. Тревога! Герман фашистері бізді артиллерияның астына алды. Снарядтар жан-жағымнан, алды-артымнан бірдей жарылды.

Мен жүгіріп оң қанаттағы бірінші бөлімшеге жеттім. Қорғаныс шебінің алды-артында бұрқыраған шаң, снаряд жарылысы — әзірге көрінетіні сол ғана. Көп ұзамай артиллерияны бомбардировщиктер алмастырды: жер қыртысы ойылып, тастар мен темір бірдей жарылып, бомбалар тізбек-тізбегімен құлайды. Жер төңкеріліп кетердей.

Содан кейін жау окоптарға лап қойды. Жүріп келе жатып автоматпен оқ жаудырады. Біздің «Максим» мен «Дегтярь» сөйлеп кетті. Оқ қардай борады. Біресе оң қанаттан, біресе сол қанаттан взвод командирлерінің: «Отан үшін алға!» — деген айғайы естіледі.

Мен дамылсыз окоптан окопқа жүгіремін. Серт — бір елі кейін шегінбеу. Жауды кейін қуу. Оқ боранынан беті қайтқан гитлершілер топырлап құлайды: бірі жан тапсырады, бірі бой тасалайды.

Бірақ жаяу әскердің орнын енді сұсты танктер басты. Окоптан окопқа лезде жеткен пәрмен: «Танктер шабуылын тойтаруға әзірлен!»

Осылайша от ішінде, жалын ішінде үш күн, үш түн өтті. Біз шегіндік.

Орман ішінде: карта, бағыт және аман қалудың есебі

Біз ағаш ішінде отырмыз. Жан-жағымызда қаптаған фашистер. Мақсат — Солтүстік Донецтен әрі өту. Ол үшін жергілікті адамның көмегі қажет: жолсыз жермен, гитлершілерге соқтықпай Донец жағасына бастап апаратын адам керек.

Жан-жаққа барлаушылар жіберілді: орман жиегін торып, жергілікті адамдарды іздеу. Күн еңкейіп барады. Батыс қан қызыл. Аспан тұйық сырмен сұрланып, тұнжырайды. Жан-жақтан мылтық үні, снаряд жарылысы естіледі — соғыстың өз дауысы.

Үш күндік сұрапылдан кейін қатарымыз да селдіреген. Батальон командирі капитан Фахрутдин Хайрутдинов (башқұрт) пен комиссар Павел Петрович Луковников картаға үңіліп отыр. Олар бұл өңірдің картасымен алдағы жолды, бөгеттерді, қауіпті тұстарды есептеп жатыр.

Ақ сақалды Микола: жолбасшы және сенім

Бізді түн ішінде жолсыз даламен ақ сақалды, кең жауырынды украин қарт бастап жүрді. Түн тастай қараңғы: аспанда жұлдыз жоқ, жарық дүниенің нышаны жоқ. Дәл сол сәтте бір ғажайып күшпен бүкіл тіршіліктің тынысы үзіліп қалғандай: құс ұшпайды, аң жүгірмейді, қалың шөп арасындағы шегіртке де жоқ, маңай зым-зия.

Осы жансыз түнде жүз қаралы совет солдаты үнсіз ілгері жылжиды. Қару оқтаулы. Жүріс — еппен. Құлақ — түрулі. Командирдің бір ауыз сөзі жүз адамды бір сәтте бел буғызатындай.

Қауіп үстіндеміз: жау қолындағы ашық даламен келе жатырмыз. Тұтқиыл шабуыл болса, талқан болуың мүмкін. Бірақ бұл топта тірідей берілетін бір де бір солдат жоқ. Бұл — үнсіз ант: «Бір оқ қалғанша, ақтық дем шыққанша қарсы тұру».

Ақ сақалды қарттың бет ажарынан толқу да, жасқану да көрінбейді. Жүрісі батыл, көзінде — жігер мен кек. Оның кімге ызасы қайнап, кімге кек сақтағанын бірден ажырата алмайсың. Бірақ біз тағдырымызды осы адамның қолына тапсырдық.

Ақыры Донецке де жеттік. Жағасы қалың ағаш екен, соған кірдік. Сонда ғана қарттың шын патриот екеніне көзіміз жетті. Қоштасқанда кейбіреуіміздің көзімізге жас келді. Қарт та еңкілдеп жылап алды.

Біз оның артынан ұзақ қарап тұрдық. Сол минутта ол маған боран мен дауылға иілмейтін қарт емендей көрінді: достық пен бірліктің өшпес шұғыласын қалдырған тұлғадай. «Күрес! Отан жерінде жаудың бір солдаты қалғанша күрес!» деген үнсіз шақыру сияқты.

Микола, сен қайдасың бүгін?

Жау тылы: бір айлық жорық және орманның үнсіздігі

Жау тылында жорық жолына түскенімізге бір айға жуықтады. Осы уақыт ішінде талай қанды ұрыстар өтті. Фашист басқыншылары: «Ағаш арасында совет әскерлерінің бір дивизиясы қимыл жасап жүр», — деп жариялады. Әйтпесе қайтсін: бургомейстрлері жоғалып, гарнизондары мен шаруашылық роталары партизандардан күйреп жатса, «дивизия» демей не дейді?

Тамыздың басы. Біздің отряд Айдар өзені жанындағы шағын тоғайда дем алып отыр. Тосқауыл қойып, барлаушыларды жан-жаққа жібердік. Тоғай іші қандай көркем: астың да, үстің де көкпеңбек. Күннің нұры құбылып, ағаш арасын ерекше түске бояйды.

Сары маса ызың қағып ән салады. Бірақ орманның сәні — құстар жоқ: бір бұтақтан бір бұтаққа секіріп, әндететін бозторғай да, басқа әнші құстар да үркіп кеткен. Бұл да — соғыстың зардабы.

Мен ақ қайың түбінде шылым орап отырмын. Қайың маған туған ауылымды еске салды. Жазда жидек теріп жүріп талай рет ақ қайыңның бауырында отырушы едім. Жапырақтары алақанын жайып, бетімнен сипағандай. Самалмен бірге сыбдыр қағып, баяғы таныс әуенін қайта шертеді.

Тыңдаған сайын ауылды аңсаймын. Жел сыры мен жапырақтар сыбыры құлағыма таныс күйлерді сыбырлағандай: мен Кемер үстінде, бұлақ жағасында отырғандаймын. Балалық шақ, құрбы-құрдас, сүйген жар, өскен ел — бәрі біртіндеп көз алдымнан өтеді.

Бірақ маңайымда балалар емес — қарулы солдаттар. Олар да үнсіз жамбастап жатып, ойға шомған: ойлары сонау өз елінде, өз үйінде, өз жарының сағынышында.

Сағыныш пен үміт: кекке айналған қуат

Сағыныш пен үміт — егіз. Олар адамды мұңайтумен ғана шектелмейді: сүйеу болады, қайрат береді, өз ұяңнан айырған зұлымға қарсы ыза мен кекке шақырады. Мен бұл сырды дәл осы минуттарда анық сезгендеймін.

Мені туған елімнен, үй-ішімнен айырған кім? Қасымда қаруына сүйеніп отырған солдаттардың жүрегінде не жатыр? Бәрі де ап-айқын: сағынышпен қатар жауға деген ыза-кек, өз үйін, өз жерін тезірек көргісі келетін үміт пен сенім бар.

Сол сәтте менің де, жанымдағы жауынгерлердің де көңіл күйі дәл сондай еді: ойымызда — сағыныш пен үміт, жүрегімізде — жауға қарсы лапылдаған кек.

Айдар өткелі: мина, оқ жаңбыры және бұрылыс сәт

Барлаушылар осы жолмен немістің жазалаушы СС отряды келе жатқанын жеткізді. Біз ұрысқа дайындалдық: оларды Айдар өзені өткелінің бойында қарсы аламыз. Жазалаушылар бізді бұл маңнан күтпеген, өйткені өзенге түнде ғана келгенбіз. Демек, олар отрядты басқа жерден іздеуі тиіс еді.

Бұйрық лезде берілді: адамдар бекінді, капитан Хайрутдинов минашыларға тапсырма жүктеді. Біз — мен және отряд комиссары Павел Луковников — менің ротамда қалдық. Көзіміз жолда. Өзенге таянғанда жол қалың ағашты қақ жарады. Ағаш арасында да, жол үстінде де тіршілік белгісі жоқ.

Күн еңкейген кезде немістердің алдыңғы тобы көрінді: бұлар — барлаушылар. Артында негізгі күш келе жатыр. Офицерлері таза киінген; жексенбі күні болса керек. Фашистер көңілді: дауыстары анық естіледі.

Есеп біреу: олар көпір үстіне шыққанда мина жарылуы тиіс, сол аласапыранда біз бар қарумен оқ жаудырамыз. Іштен тынып тұрмыз. Ұрыс тағдыры — минаның дәл мезгілінде жарылуында. Жарылмаса, бізге сенеріміз — батып бара жатқан күн мен түннің қорғаны ғана.

Машиналар көпірге тақалды. Алдыңғысы көпір бойлап жүріп келеді. Дәл сол сәтте екі мина бірінің артынан бірі жарылып, көпірді үстіндегі машиналарымен қоса аспанға атты. Біз күткен мезет осы еді: тұс-тұстан оқ жаңбырдай төгілді. Жау есін жия алмай, сасқалақтап қалды.

Пулемет пен автоматтың жан-жақтан төпеген оғынан талай СС солдаты жер құшты. Біраздан соң жау да есін жиді: ретсіз атыс тәртіпке келді, қарсы оқ күшейді. Ұрыс үдеп, қыза берді.

Күн батуға жарты сағаттай бар. Ұрысқа да біраз уақыт өтті. Біздің жақтан жараланғандар көріне бастады. Салмақ сол қанатқа ауғандай: граната даусы жиілеген. Демек, жау сол тұстан сұғына бастаған.

Комиссар бір пулемет есептобын алып сол қанатқа кетті. Көп ұзамай жау жақтан ойбайлаған үндер естіле бастады — жаралы фашистердің әдеті. Күн де батты. Жау кейін шегінді, атыс сиреді, сосын қарсыласуын тоқтатып, қаша жөнелді.

Екі жас: өлім алдындағы достық және ерліктің аты

Трофей жинап жүріп, капитан Хайрутдинов пен Луковниковқа кезіктім. Екеуі кепкаларын қолдарына алып, төмен қарап тұр екен. Алдымызда екі адам өліп жатыр.

Бірі — пулеметшілер бөлімшесінің командирі лейтенант Федор Щербаков, екіншісі — пулеметші қазақ жігіті Әбдеш Ғабдолов. Екеуінің өлімі жүрекке ауыр із салды. Көзіме жас толып, үнсіз тұрып қалдым.

Өте ауыр хәл: бірі — командир, бірі — пулеметші. «Өлсек те бір қабірде болайық» деген достардай, құшақтасып жан тапсырған. Өңдері бұзылмаған, тірі адамдай. Ұйқыға кеткендей.

Біз ұзақ тұрдық. Соғыс үстінде өлім жиі кездеседі. Бірақ осы екі жастың қазасы бұрынғы құрбандықтардың мазмұнына ерекше бір мағына қосқандай болды: адам жүрегінің тағы бір қымбат сырын ашқандай.

Мен ұзақ ойландым. Көз алдыма әлі жазылмаған достық дастаны елестеді. Жүрегіме жаңа жырдың бұлағы құйылғандай. Бірақ сол жырды осы ержүрек, асыл азаматтардың ескерткішіне лайық етіп жазу үшін ұлы ақынның ұлы жүрегі керек еді...