Қайдан қашсын
Ертегінің басталуы: Байбурыл шалдың күнкөрісі
Ерте-ерте, ертеде, ешкі құйрығы келтеде Байбурыл деген шал болыпты. Кедейліктен ақылы да дал болыпты. Бес ешкісі бар екен, бәрі де сары екен.
Шал ешкісін бағыпты, ал кемпірі ешкі түбітінен биялай жасап, жұртқа жағыпты. Азығы — ешкінің лағы, балалары жоқ. Әйтеуір айран-шалапқа тоқ күн кешіпті.
Қасқырдың қырғыны және «құйыршықтың» тірі қалуы
Бір күні құла түзге, құба жонға бес ешкі лағып кетіпті. Ол маңда некен-саяқ малды жеуге серт еткен, екі езуі құлағына жеткен керауыз қасқыр бар екен — ешкілер соған тап болыпты.
Айдалада шөп үстінде аунап, басы кеткен жерге аяғы кетіп ұйықтап қалған шал күн екіндіге таяғанда оянып, ешкісінің жоқ екенін бір-ақ біліпті. Екі етегін белге алып, екі етігін қолға алып, жан ұшырып іздесе де, кеш қарайғанда әрең тауыпты: таудың басындағы тасқа танауын тіреп, үрейден сіресіп қалған төрт ешкі ғана қалыпты.
Бір ешкі жоқ. Сөйтсе қасқыр бес ешкінің бірін жеп, терісін де тастамай, төрт тұяғы мен екі мүйізінен басқа ештеңе қалдырмапты. «Қап, кемпірім құртатын болды-ау» деп безектей бергенде, шал бір жерде сары ешкінің құйыршығын көріпті.
Құйыршық қолға іліктірмей, секіріп қашып, шалдың сорыңды қайнатқандай болады. Шал қайта-қайта еңкейіп, жүгіріп, ақыры амалын тауып ұстап алыпты.
Шалдың жоқтауы
Сойса саны қалақтай,
Сауса сүті бұлақтай,
Қарабас ешкі айраным,
Жазғы шыққан айраным…
Құйыршықты қойнына тығып, үйіне әкеліпті. Кемпірі шелегін алып саууға бара жатып:
— Шал, шал, сары ешкінің бірі қайда? Қыста жейтін сүрі қайда?
Шал:
— Сары ешкіні қасқыр жеп қойды. Қалған құйыршығы ғана қолға түсті, — депті.
Сосын құйыршықты киіз үйдің жапсарына тығып қоя салыпты. Құйыршық құнтиып тұра беріпті. «Қалған ешкілерге қанағат қылайық» деп шал мен кемпір бірін-бірі жұбатыпты.
Кемпірдің зары және сөйлеген құйыршық
Ертеңіне шал төрт ешкісін өріске айдап кетіпті. Үйде қалған кемпір жалғызсырап, іші пысыпты. Төрт ешкінің сүтін пісіріп отырып:
— Алда дариға-ай, жұрттың баласы бар. Біз балаға зар болдық. Баламыз болса, мына сүттің көбігін ішер еді-ау, — депті.
Сол кезде жапсарда тұрған құйыршық:
— Шеше, шеше, мен ше?
Кемпір селк етіп шошып кетіпті: бұл бала даусы қайдан шықты? Сөйтсе — қарабас сары ешкінің құйыршығы. Тіл бітіп, сайрап тұр.
Құйыршық «қазанның ернеуіне тұтқыш қойып берсең, сонда тұрып ішемін» дейді. Кемпір тұтқыш қойып берген соң, құйыршық көбігіне тоя ішіп, қайтадан жапсарға барып жабысып тұрыпты.
Тұзға сапар: құйыршықтың айласы
Бір күні көрші-көлем, ауыл-аймақ түйелерін шомдырып, қомдап, тұзға жүрмек болыпты. Түз ол кезде қат, алатын кені де алыс екен. Кемпір «қабымды қай кірешіге берерімді білмеймін» деп қамығып жылапты:
— Баласы барлардың тұзға баласы барып жатыр. Егер біздің баламыз болса, ол да барар еді-ау, — депті.
Жапсарда мұны тыңдап тұрған құйыршық тағы да:
— Шеше, шеше, мен ше?
Құйыршық: «Қара нарды шомдырып, екі өркешін қомдап, мені қомның қуысына тығып жіберсең, барамын» дейді. Шал мен кемпір қара нарды шомдырып, киізбен қомдап, құйыршықты қомға тығып, кірекештерге қосып жіберіпті.
Кенге жеткен соң құйыршық әркімге «ағатайлап» жалынып жүріп, тұзын қаптатып артқызып алады. Теңделген тұздың үстіне шығып алып: «Әтшу-ей, әтшу-ей!» деп шіңкілдеп, елге қайтып келе жатыпты.
Жолда өткінші жаңбыр сіркіреп өтеді. Кірекештер түйелерінен түсіп, мойнағының астына паналайды. Құйыршық та жау жапырақтың астына тығылыпты.
Бірақ жан-жағын орып келе жатқан қара нар әлгі жау жапырақты асап жібергенде, құйыршық та бірге жұтылып кетіпті. Нардың ішінен «Әтшу-ей, әтшу-ей!» деп шіңкілдесе де, кірекештер көре алмапты.
Бірнеше күн жүріп, кешқұрым ауылға жеткенде, үйде отырған шал мен кемпірдің құлағына таныс дауыс естіліпті:
— Шеше, шеше, тұзыңды түсіріп ал!
Кемпір:
— О, түз түсер, өзің қайдасың, шырағым? Жаурап қалдың-ау!
Құйыршық:
— Қисаң сой, қимасаң қой, мен қара бураның түпкі бүйеніндемін.
Қара бура, қатпаршақ және бірінен бірі жұтылған бәле
«Бала орнына бала болған баламыздан не аялық?» десіп, шал мен кемпір түн ішінде қара бураны сойып, қазысынан да дәм татыпты. Бірақ ішек-қарнын аршыса да құйыршықты таба алмапты.
Әбден түн болған соң: «Мына бір қатпаршақты ертең жарықта аршып, құйыршықты тауып алайын» деп, қатпаршақты есік алдындағы тастың үстіне қоя салыпты.
Сөйтіп жүргенде қатпаршақты қара төбет жеп кетіпті. Қара төбетті қасқыр жеп кетіпті. Сөйтіп құйыршық қасқырдың ішіне пәле болып жабысыпты.
Қасқырдың сорына айналған дауыс
Қасқыр қойға шапса да, жылқыға шапса да ішінен бір дауыс:
— Қойшы, қойшы, қойыңа қасқыр шапты!
— Жылқышы, жылқышы, жылқыңа қасқыр келді!
Қасқыр әбден жүдеп-жадап, аштан өлер халге түсіпті. Мойны ырғайдай, биті торғайдай болып азыпты. Ашқарақ құйыршық қасқырды қарадай өлтіретін дәрежеге жеткізіпті — ішін бүлкілдетіп, тыныштық бермепті.
Ақыры қасқыр түлкінің қаншырына шағынып, дертіне ем сұрапты. Түлкі:
— Әрі-бері жүгір, терле. Лай судан сімір. Сосын құйрығыңды суға матырып алып, жалтыр мұзға отырып, таң атқанша тапжылмай отырсаң — ішіңдегі пәле түседі, — депті.
Қасқыр айтқанын түгел істейді: терлейді, су ішеді, құйрығын сулап, мұзға жабысып қалады. Түнде жаңбырлы қар жауып, таң ата аяз күшейеді. Қасқыр қимылдай алмай қалады.
Сол кезде екі саятшы келіп, қасқырды соғып алады. Ал құйыршық солардың бірінің кісесіне кіріп кетіпті.
Қоналқы іздеген саятшылар және «қонақ санының» көбейуі
Кешке қарай екі саятшы қасқырын байлап, қонуға жайланып бір ауылға келеді. Бір үйге:
— Қонақпыз!
— Қаншаусыңдар?
— Екеуміз.
— Әй, жаның шыққыр, үшеуміз! — деп қояды құйыршық.
Үй иесі қондырмайды. Екінші үйге барса да солай: «Екеуміз» десе, құйыршық «Үшеуміз» дейді. Екі саятшы абдырап, «енді не болса да үшеуміз деп айтайық» деп келіседі.
Үшінші үйде «үшеуміз» десе, құйыршық «төртеуміз» дейді. Содан кейін «төртеуміз» десе — «бесеуміз», «бесеуміз» десе — «алтаумыз» деп, қонақ саны «өзінен-өзі» көбейе береді.
Ақыры бір үйдің иесі:
— Ой, қаншау болсаңдар да қона беріңдер, — депті.
Үйге кірсе, қонақ екеу-ақ. Бірақ түнде құйыршықтың қулығы басталады.
Түнгі әбігер: құйыршықтың қулығы
Жұрт ұйқыға кеткен соң, құйыршық орнынан тұрып, еркінше сайран құрыпты. Қорадан бір қойды әкеліп сойып, қан-жынына тойыпты. Етін екі жапсарға тығып қойыпты.
Сосын әдейі арандататын айла жасайды: шарбы майды ұйықтап жатқан үй иесінің әйелінің басына жабады, қойдың көтен ішегін қиымен қосып екі қонақтың арасына тастайды, ал қойдың бір бүйрегін үйдің екі қызының арасына қояды.
Тағы да: маңдайшаға тоқпақ байлап, табалдырыққа қазық қағады. Содан кейін далаға шығып, қойдың терісін дыбыс шығара сүйретіп, айнала жүгіріп кетеді.
Қой үркіп, ит шулап, үй ішінің берекесі қашады. «Қойға қасқыр шапты!» деп шал атып тұрып, есіктегі тоқпақ маңдайына сарт етіп, өзі құлап түседі. Табалдырықтағы қазыққа соғылып, тағы әбігер болады.
Әйел басындағы шарбы майдың не екенін білмей: «Жаулығымның қай жерін ұстасам да іріп кетеді, қолым кіріп кетеді» деп абыр-сабыр болады. Үйдегінің бәрі оянып, әркім өзіне тиген «пәлені» бірінен-бірі көріп қысылып қалады.
Екі қонақ араларындағы былғанышты көріп:
— Мына нәжісті сен отырдың ба, әлде мен отырдым ба? — деп, бір-біріне қарай алмайды.
Екі қыздың жағдайы тіпті қиын: араларындағы бүйректі ұстап алып, сыбырлап:
— Мына баланы сен таптың ба, мен таптым ба?
Қонақтардың үй иесіне қарауға беті болмай, таң ата «жоғалайық» деп шешеді. Бірақ кетерде де қарынның қамын ұмытпайды: жапсарға тығылған етке көздері түсіп, өтірік ұрсысып тұрып, біріне бірі емеурінмен білдіреді.
Сөйтіп қойдың мойыны мен санын қойындарына тығып, аттанып кетіпті.
Түйін: «құйыршықтай қыстырылма» деген сөз
Міне, бір құйыршықтың кесірінен ел әбігерге түсіпті. Ұшқалақ, жеңіл мінезді, орынсыз киліге беретін балаға:
— Әй, құйыршық! немесе «құйыршыққа ұқсап қыстырылма»
дейтін сөз содан қалған деседі.