Шығыс Түркістандағы Алтай аймағының Көктоғай ауданында кедей отбасында дүниеге келді
Ақыт Қажы Үлімжіұлы: ақын, діни қайраткер, ағартушы
Ақыт Қажы Үлімжіұлы (А. Алтайский) (1866/1867, ҚХР, Шыңжан өлкесі, Алтай аймағы, Көктоғай ауданы — 1940, Үрімші) — қазақтың көрнекті ақыны, діни қайраткері және халық ағартушысы. Ол Шығыс Түркістандағы Алтай аймағының Көктоғай ауданында кедей отбасында дүниеге келген.
Бала кезінен ауыл молдасынан сауат ашып, кейін Бұқар медресесінде білімін жалғастырды. Осы кезеңде араб және парсы тілдерін меңгеріп, шариғат қағидалары мен тәжуит ілімін үйренген.
Қажылық сапары және ұстаздық жолы
1908 жылы Алтай мен Қобда аймақтарынан жиналған қажылар тобына аудармашы ретінде ілесіп, Меккеге қажылық сапарға аттанды. 1910 жылы елге оралған соң Сарытоғай ауылында мешіт салдырып, медресе ашты да, ұстаздық қызмет атқарды.
Қуғын-сүргін және қаза
1939 жылы Шэнь Шицай үкіметіне қарсы бағытталған халық көтерілісіне белсене қатысқаны үшін тұтқындалады. Мешіті талқандалып, кітаптары өртеледі. 1940 жылы түрмеде азаптап өлтірілгені айтылады.
Шығармалары және әдеби мұрасы
1891—1914 жылдары Санкт-Петербург пен Қазан баспаларынан Ақыт Қажының бірқатар еңбектері бірнеше рет жарық көрді. Солардың ішінде «Жиһанша», «Ахиретбаян», «Сәйпілмүлік – Жамал» дастандары, сондай-ақ «Абият ғақидия», «Сейітбаттал Ғазы», «Ишан Махмұд» атты кітаптары бар.
Оның туындылары «А. Алтайский» деген бүркеншік атпен «Айқап» журналында да жарияланып отырған.
Поэтикалық ерекшелігі
- Өлеңді әр алуан ырғақпен, насихат, назира және ғақлия үлгілерінде жазған.
- Ой толғауда Абай дәстүріне жақындап, көркемдік-танымдық бағытты күшейтті.
- Абай өлеңдерін үлгі етіп, «Дәлейлул-ғақылия» («Ақыл түбі») атты өлеңдер топтамасын жазды.
Кең тараған туындылары
Жинақтау және зерттеу дәстүрі
Ақыт Үлімжіұлының мұрасы тек өз шығармаларымен шектелмей, халық поэзиясын жүйелеу ісімен де сабақтас. Ақыт Қарымсақовтан бастап 30-дан астам халық ақындарының шығармаларын жинастырып, зерттеп, ел игілігіне айналдыруға үлес қосты.
Түйін
Ақыт Қажы Үлімжіұлы — Шығыс Түркістандағы қазақ руханиятының ірі тұлғасы. Ол білім мен діни ілімді ұштастырып, ағартушылық қызмет атқарды, көркем ойды жаңғыртты және әдеби мұраны ұрпаққа жеткізуге еңбек сіңірді.