Атың патшаның қолында

Алты жасар батырдың аттануы

Алпамыс алты жаста ғана болса да, жүрегі қайсар, батыр бала екен. Жылқысы шауып кеткеніне намыстанып, өзінің Байшұбарын ұстап мініп, қамшысын сілтеп, ешкіммен тіл қатпай жылқы соңынан жөнеледі.

Ханның түсі және елдің үрейі

Алпамыстың аттанғанын қалмақтың ханы түсінде көреді. Ол ел-жұртын жиып, көрген түсін айтып береді:

Ақсақалдар бұл түсті жорып: «Жүзбайдың алты жасар баласы Алпамыс келіп, осы жұртты алады» — дейді. Хан сонда жар салып: «Алпамыс келмей тұрып, оны ұстап әкелетін талапкер бар ма?» — деп сұратады.

Кемпірдің айласы: қырық қыз, қырық кесе

Сонда бір кемпір ханға келіп: «Маған бір отау тігіп, қырық қыз жиып бер. Алпамысты қолға түсірейік» — дейді. Хан бұл ұсынысты құп көріп, керегін түгел даярлатады.

Кемпір қырық қыздың қолына қырық кесе арақ-шарап ұстатып, оларды қырық отауға отырғызады да, Алпамыс келетін жолды тосады.

Алпамыс жақындағанда, Байшұбар кемпірді сезгендей жүрмей қояды. Алпамыс ашуға мініп ұра бергенде, ат тіпті тізерлеп жатып алады. Сонда кемпір: «Атың шаршаған шығар. Жолыңды қырық қыз күні-түні күтіп отыр. Тезірек бар» — деп алдайды.

«Қыз» дегенді естіген Алпамыс алданғанын аңғармай, атына бір теуіп, отауға бет алады. Ішке кірсе, қырық қыз қолдарында бір-бір кесе арақ-шараппен отыр екен. Олар кезек-кезек назданып, ішкізіп, ақыры Алпамысты әбден мас қылады. Мас болған Алпамыс құлап түседі. Қыздар оны көтеріп әкеліп, зынданға тастайды. Ал Байшұбарды ханға алып барады.

Зындандағы үміт: жалғыз қаздың хаты

Алпамыс зынданда бірнеше күн жатады. Бір күні төбесінен бір топ қаз ұшып өтеді. Алпамыс қаздарды шақырса, олар айналып келіп: «Кімсің, неғып жатқан адамсың?» — деп сұрайды. Алпамыс: «Мен Алпамыспын» — дейді. Қаздар: «Алпамыс болсаң, жатқаныңнан тұрмайсың ба!» — деп ұшып кетеді.

Ең соңында бір байғұс қаз қалады. Оның бір көзі соқыр екен. Алпамыс сұрағанда, қаз мұңын айтады: жасында анасын мерген атып алған, жетім қалған соң өзге қаздар шеттетіп, көзін шұқып шығарған екен. Содан бері көптен қалыс, жалғыз ұшады.

Алпамыс қаздың қанатының астына хат жазып: «Қоғалыға барып қон. Ол жақта қарындасым Қарлығаш құс салып жүрген шығар. Сұңқарың іліп алса да, хатты көріп өлтірмес» — дейді. Тағы бір өтініш айтады: «Ауыл үстінен өтсең де, дыбыс шығарма» — дейді.

Бірақ қаз жолда кеңесті ұмытып, бір ауылдың үстінен өткенде қаңқ ете қалады. Ол ауылда бір науқасқа тәуіп қаз еті керек деген екен. Үй иесі қазды атып алады. Бауыздамақ болғанда, қанатының астындағы хатты көріп оқиды да, жаралы құсты қоя береді. Қаз сонда ғана Қоғалы көлге жетіп қонады.

Қарлығаштың көз жасы және Қарабайдың жолға шығуы

Қоғалы маңында Алпамыстың баласы бір баланың қаздың қанатымен ойнап жүргенін көріп: «Маған да қанат тауып бер» — дейді. Қарлығаш баланың көңілін қимай көлге барып, жалғыз қазды сұңқарға ілдіреді.

Құс тулаған сәтте қанат астындағы хат сусып түседі. Қарлығаш хатты оқығанда, ағасының сәлемін танып, сұңқарын қайта салмайды. Көзіне жас алып, елге асыға қайтады.

Үйіне соқпай, бірден Қарабай деген досына хабар бермек болады. Қарлығаш келе жатқанда, Қарабай «бір жұмыспен келді-ау» деп, отын астына тығылып қалады. Қарлығаш: «Қарабай қайда? Алпамыстан хат келді!» — деп дауыстайды.

Қарабай шығып, хатты оқып жылап: «Іздеп барамын» — дейді. Дереу он түйеге азық артып, қырық құлаш жібек арқан алып, бірнеше күн жүріп, Алпамыс жатқан зынданның басына жетеді.

Құтқару сәті және үзік арқан

Қарабай: «Алпамыс, қайдасың?» — деп шақырады. Жауап болмаған соң, «өлген шығар» деп зарлап, көз жасын төгеді. Сол жас зындандағы Алпамыстың бетіне тамып, ол шошып оянады.

Досын таныған Алпамыс хал сұрайды. Қарабай тамақ беріп, қуаттандырып, жібек арқанды түсіреді. Алпамыс арқанмен жоғары көтеріле бастайды.

Бірақ зынданның жартысына келгенде Алпамыстың көңілі құлазиды: «Қарабай мені кезінде кемпірдің асы, келіннің тойында құдықтан өлейін деп жатқанда тірілтіп алмағаным үшін бетіме салық қылар» деген ой келеді. Сол ойға беріліп: «Өлсем, өз жайыма өлейін» — деп, жібек арқанды қос кездікпен кесіп жібереді де, қайтадан зындан түбіне құлайды.

Арқан үзілгенін көрген Қарабайдың қолынан түк келмей, жылай-жылай еліне қайтады.

Серкеге айырбас: күн сайынғы бір қой

Қалмақ ханында қой бағып жүрген бір қойшы болыпты. Оның отарында хан қызы қоңырау тағып қойған бір серке бар екен. Сол серке зынданның жанында секіріп жүріп, абайсызда құдыққа түсіп кетеді. Алпамыс серкені ұстап қалады да жібермейді.

Қойшы ашуланып: «Серкемді шығар! Шығармайтын болсаң, қазандай қара таспен ұрып өлтіремін» — дейді. Алпамыс: «Ұрсаң ұр, бірақ бермеймін» — деп қасарысады. Қойшы тас атса, Алпамыс тасты қайта лақтырып отырады.

Ақыры қойшы жалынып: «Серкені бермесең, ханның қызы мені өлтіреді» — дейді. Сонда Алпамыс: «Күніне бір қойдан беріп тұрсаң, серкеңді жіберейін» — дейді. Қойшы келісіп, күн сайын бір қой түсіріп тұрады. Осылайша отар да азаяды, ақыры серкенің өзі де Алпамыстың несібесіне айналады.

Сыбызғы үні хан қызына жеткенде

Қойшы: «Енді қайтемін, өлетін болдым» — дегенде, Алпамыс оған бір сыбызғы береді: «Кешке таман шалғын ішінде тарт. Даусын ханның қызы естіп келеді. “Мұны кім берді?” десе, табаныңды тіліп, тұз құйса да айтпа. Егер жалынып қоймаса, зындандағы адам берді дерсің» — дейді.

Қойшы сыбызғы тартады. Үнін естіген ханның қызы келіп: «Мұны қайдан алдың?» — деп сұрайды. Қойшы айтпайды. Қыз табанын тілдіріп, тұз құйдырса да, қойшы сыр ашпайды. Ақыры қыз жалынып сұрағанда ғана қойшы шындықты айтады.

Құдықтан шығу жолы: айла мен адалдық

Қыз: «Соған мені алып бар» — дейді. Қойшы: «Аяғым жүруге жарамайды» — деп отырып алады. Қыз амалсыз қойшыны мойнына мінгізіп, құдыққа алып келеді.

Құдық басында Алпамыс пен қыз бір-біріне ғашық болады. Қыз: «Саған тиемін, бірақ сені қалай шығарамыз?» — дейді. Алпамыс: «Менің атым қайда?» — деп сұрайды. Қыз: «Атың патшаның қолында» — дейді.

Сонда Алпамыс жоспар құрады: қыз «атты мінемін» деп сұрап алып, бір диуананың киімін киіп, ханның алдына барсын. Ат белбеуді көрсе оқыранып белгі береді. Хан «мына атты бағып бер» деп тапсырса, қыз «ақша керек емес, өзім-ақ бағайын» деп келісе салсын.

Қыз дәл солай істейді. Хан қызы екенін танымаған хан атты қолына ұстатады. Қыз Байшұбарды шешіп қоя бергенде, ат тікелей Алпамыс жатқан құдыққа шабады. Құдық жанында көзінен жас мөлдіреп тұрады.

Алпамыс атына: «Құйрығыңды шұқырға салбырат» — деп түсіндіреді. Алпамыс аттың құйрығынан ұстап, құдықтан шығады.

Қайту: жауды жығып, елге жету

Кешке таман Алпамыс, ханның қызы және қойшы үшеуі бірігіп, қалмаққа келіп тиеді. Жау шапқандай болып, ханды орнында өлтіреді де, мал-мүлкін жинап алып, айдап шығады. Он күншілік жол жүріп, ақыры өз еліне аман-есен жетеді.