Бұқар жыраудың толғаулары, шын мәнінде Абылай дәуірінің айнасы
Бұқар жырау: дәуірдің дүлдүлі, ел бірлігінің жыршысы
Қалқаманұлы Бұқар жырау (1668—1781) — қазақтың ұлы жырауы, XVIII ғасырда жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресті ұйымдастырған Абылай ханның ақылшысы. Ол Арғын тайпасының Қаржас руынан шыққан.
Заманында сыншылар оны «Көмекей әулие» атаған. Аңызға сүйенсек, сөйлегенде көмекейі бүлкілдеп, аузынан өлең төгіледі екен. Абылай хан жорыққа шығарда ай-күннің сәтін сұрап, көрген түсін жорытқаны да ел жадында сақталған.
Тәуке хан тұсындағы бедел
Ел аузындағы әңгімелерге қарағанда, Бұқар жырау әз Тәуке хан дәуірінде де ордадағы ықпалды билердің бірі ретінде ел басқару ісіне араласқан. Мұны Үмбетей жыраудың:
«Көріктей басқан күпілдеп,
Көмекейің бүлкілдеп,
Сөйлер сөзден таймадың.
Тәукенің болып жаршысы,
Халқыңның болып заршысы,
Белді бекем байладың»
деген жолдары да айғақтай түседі: жырау сөзінің салмағы хан ордасында да, халық ішінде де ерекше болған.
Алмағайып замандағы мақсат: бірлік және ұйысу
XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығы қазақ халқын жойылып кету қаупіне тірегені белгілі. «Ақтабан шұбырынды» зобалаңына ұшыраған елдің басын қосып, ата жауға қарсы күреске жұмылдыру — Бұқар жыраудың ғұмырлық мұратына айналды.
Оның сөзі осы кезеңде халыққа — есті кеңес, ерлерге — әмір болып естілді. Хан да, қара да шиеленісті түйіннің шешімін Бұқардан күтті. Халық жадында ол әулие дана, дуалы бітімгер, көреген болжампаз ретінде орнықты. Бұл беделін орта ғасырдағы Қорқытпен, XIV ғасырдағы Сыпыра жыраумен салыстыруға болатындай.
Аңыз бойынша, Бұқар жырау сырқаттанғанда Абылай хан алыстан күні-түні аттан түспей келіп, көңілін сұраған. Бұл — ханның жырауға деген айрықша ықыласы мен құрметінің белгісі іспетті.
Ел ұйытқысы болған ерлер
Бұқар жырау толғауларындағы негізгі сарын — бірлік пен ынтымақ. Ол жан-жақтан төнген қауіптен қорғанудың басты шарты бірлік екенін терең түсініп, елін соған ұйыстырды. Ата жауға қарсы тізе қосқан ерлерді өзгеге үлгі етті.
Қаракерей Қабанбай
Ерлік пен елдік тірегі
Қанжығалы Бөгенбай
Жорық рухының айбыны
Қаз дауысты Қазыбек
Дала билігінің дауысы
Шақшақұлы Жәнібек
Қайрат пен қайсарлық үлгісі
Орта жүздің «төрт тірегі»
Елдің ұйытқысы болған азаматтар
Осы тұрғыдан алғанда, Бұқар жырау жырлары — ұзақ арпалыста ерлік пен ездіктің, парасат пен азғындықтың таразыға түскен шағында қазақ қоғамының шындығын айшықтаған ұлы мұра.
Абылай ханның жанындағы кемеңгер
Бұқар жырау ел болашағы қыл үстінде тұрған шақта өмір сүріп, күрделі мәселелерге өз толғауларымен жауап бере білді. Ауыр кезеңдерде Абылай ханға дұрыс кеңес беріп, ел-жұртты басқыншыға қарсы күресте бір тудың астына топтастыруға күш салды.
Ол Абылайды халық бірлігін сақтайтын қажетті көсем деп танып, үлкен сенім артты. Абылай хан да бұл талаптан табылып, елдің тұтастығы мен жарқын болашағы үшін қызмет етті. Жырау хан мен батырлардың ерлігін жырға қосып, олардың өшпес әдеби бейнелерін жасады. Әсіресе, ханның көрегендігі мен даналығын, қиын шақта ел ұйытқысы бола білген қасиетін биік деңгейде толғады.
Толғаулардағы тақырыптық өзек
Абылай хан саясаты мен тұлғасы
«Абылай ханның қасында», «Ал, тілімді алмасаң», «Ай, Абылай, Абылай», «Қазақтың ханы Абылай», «Ханға жауап айтпасам», «Басыңа біткен күніңіз», «Ай, Абылай, сен он бір жасыңда», «Ал, айтамын, айтамын» толғауларында ханның ұстанымы, алғырлығы мен білгірлігі сипатталады.
Ел болашағы, татулық, көшу мәселелері
«Садыр, қайда барасың?», «Бұқарекең біз келдік», «Ақан, Төбет байларға» секілді жырларда татулық пен ел ертеңі сөз болады. «Он екі айда жаз келер» және басқа толғауларында бейбітшілік пен жұртты отарлауды көздеген елден жырақ көшу жайы қозғалады. Бұл тұста үгіт-насихаттық, дидактикалық сипат басым.
«Көмекей әулие» атанған жырау Абылайдың парасатты шешім қабылдауына, екі алып державаның — Қытай мен Ресейдің — арасында оңтайлы саясат ұстануына, әскери-дипломатиялық байланыстарды реттеуге ықпал етті.
«Қилы заман» және отаршылдық саясатының әшкереленуі
Бұқар жырау мұрасында заман келбеті, Отан тағдыры, ел тізгінін ұстаған Абылайдың жорық күндеріндегі іс-қимылы шынайы суреттеледі. Әсіресе, толғауларында Ресей империясының отаршылдық, басқыншылық саясаты мен озбыр әрекеттері әшкереленеді.
Мысал: «Қилы заман» толғауынан
Күнбатыстан бір дұшпан, Ақырында шығар сол тұстан. Өзі сары, көзі көк, Діндарының аты боп Күншығысқа қарайды. Шашын алмай, тарайды, Құдайды білмес, діні жоқ, Жамандықта міні жоқ, Затсыз, тексіз бір кәпір, Аузы-басы жүн кәпір, Жемқорларға жем беріп, Азды көпке теңгеріп, Ел қамын айтқан жақсыны, Сөйлетпей ұрар ұртына. Бауыздамай ішер қаныңды, Өлтірмей алар жаныңды, Қағазға жазар малыңды. Есен алар пұлыңмен, Солдат алар ұлыңнан, Күндердің күні, Абылай, Жаяулап келер жұртыңа, Жағалы шекпен кигізіп, Балды май жағар мұртыңа, Есе тимес өзіңе, Есіктегі құлыңнан.
Бұл жолдарда қайшылығы мол заманның табандап жылжып келе жатқаны, қазақ қоғамының сәні мен мәні солғындап, дін, тіл, жер тозуы мүмкін екені, қабілетсіздердің сұңғылаларды билеп-төстеуі, ел ішін дәрменсіздік жайлауы секілді қауіптер суреттеледі.
Көркемдік болмыс және толғау табиғаты
Бұқар жырау поэзиясының ішкі қуатын терең таныған Мұхтар Әуезов жырауды «заман сыншысы» деп бағалап, оның сөзінде терең ой мен мағына, келешекті болжауға ұмтылған көрегендік бар екенін айтады. Жырау көптің мұңы мен қамын қозғап, ақыл-өсиет түрінде сөйлеген.
Толғаулардың сыртқы сымбаты мен ішкі қуатында жалынды шешендік пен асқақ қаһармандық рух сезіледі. Құрылымы күрделі ой ағымына, пікір еркіндігіне және ауызекі сөйлеу ырғағына бағынады. Тармақтары көбіне 7–8 буынды, ұйқасы еркін келеді. Әдетте толғаулар қобыз немесе домбыраның сүйемелдеуімен орындалған.
Мұраның жиналуы, зерттелуі және түйткілдер
Жыраудың тұңғыш библиографы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Бұқар сөзінің қуатын ерекше бағалап, бізге жеткені — мол мұраның «тамыры ғана» екенін меңзейді: жыраудың сөзін толық жазып алуға «Нұқтың өмірі, Айыптың сабыры, Аплатонның ақылы» керек дегені осыны аңғартады.
Дегенмен жырау шығармаларының текстологиясы әлі де толық жүйеленіп болған жоқ: ең қажетті таңдаулы сөз өрнектері мен тіркестерді іріктеу, нұсқаларды мұқият салыстыру, ғылыми ретке келтіру — алдағы уақыттың еншісіндегі маңызды жұмыс.
Қорытынды ой
Бұқар жырау — бір дәуірдің ғана емес, ұлттың тарихи санасының да биік белесі. Ол ел басына күн туған шақта жұртты ұйыстырып, сөздің қуатымен рух берді; ханға бағыт, халыққа бағдар көрсетті. Заманында ханы қадірлеген, халқы ардақтаған жыраудың мұрасы — қазақ руханиятымен бірге жасай беретін қазына.