Бала едік
Вокзалда кездейсоқ кездесу
Николаевск темір жол вокзалында екі дос кездесіп қалады: бірі — жуан, бірі — жіңішке. Жуан жаңа ғана асханадан шыққан: май жұққан ерні піскен шиедей жылтырайды, ал өзінен херес пен флердоранждың аңқыған иісі сезіледі.
Жіңішке болса жаңа ғана вагоннан түскен: үсті-басы жүкке толы — шамадан, түйіншек, қатырма қағаз. Одан ветчина мен кофе тұнбасының иісі шығады. Арт жағында ашаң жүзді әйелі мен ұзын бойлы, көзі сығырайған гимназист ұлы үнсіз қарап тұр.
Қуаныш пен сағыныш
Жуан жіңішкені көріп, дауыстап жібереді: — Порфирий! Сенбісің? Жарқыным-ау! Көріспегелі қанша заман!
Жіңішке де аң-таң: — Құдай-ау! Миша! Бала жастан бірге өскен досым! Өзің қайдан жүрсің?
Екеуі үш рет сүйісіп, көздеріне жас алып, бір-біріне ұзақ қарайды. Сағыныш екеуін де елжіретіп жібергендей.
Өткен шақтың ізі
Жіңішке әңгімесін тоқтаусыз төгеді: досын мақтайды, бұрынғы кербез қалпы сол күйі сақталғанын айтады, сосын үй ішін таныстырады. Әйелі — Луиза, шыққан тегі Ванценбах, лютеранка. Баласы — Нафанаил, үшінші сынып оқушысы.
Ол гимназия күндерін еске алады: жуанның «Герострат» атанып мазақ болғанын, өзінің «Эфиальт» аталғанын күліп айтады. Нафанаил бөркін алып амандасады да, көп ұзамай әкесінің артына ығысып, именшектей береді.
Қарапайым тірлік
Жуан қызметін сұрайды. Жіңішке өзі туралы бар шындығын жасырмай айтады: коллеждік асессор болғанына екі жылға жуықтаған, Станислав ордені бар, бірақ жалақысы мардымсыз.
Әйелі музыкадан сабақ береді, өзі қосымша табыс үшін ағаштан портсигар жасап сатады: әрқайсысын бір сомнан. Көп алса, арзандатып береді. «Қалт-құлт етіп күн көріп жүрміз» дегені — оның тіршілігінің қысқа ғана түйіні.
Бұрын департаментте істегенін, енді осы мекеменің саласына бастық болып ауысқанын да қосып қояды. Сосын жуанның дәрежесін шамалап: «Әлдеқашан-ақ статский болып алған шығарсың?» деп сұрайды.
Бір ауыз сөз бәрін өзгертеді
Жуан сабырлы ғана жауап береді: статскийден де жоғары екенін айтады — құпия кеңесші, екі жұлдызы бар. Сол сәтте жіңішкенің өңі қуарып, денесі сілейіп қалады. Артынша бетіне жасанды күлкі үйіріліп, өзі кіржиіп, бүкірейіп, бұрынғы еркіндігінен айрылады.
Тіпті оның арқасындағы шамадан, түйіншек, картондары да «құнысып кеткендей». Әйелінің ұзын иегі бұрынғыдан бетер сорайып көрінеді. Нафанаил болса мундирінің түймесін түгел қағып, қаздиып тұра қалады.
Шенге табыну
Жіңішке енді досымен тең сөйлесе алмайды. «Жоғары мәртебелім» деп, тілі кібіртіктеп, күлкісі қиқылға айналып, өзінен-өзі кішірейіп шыға келеді. Әйелі мен баласын да дәл сол «мәртебе» сүзгісімен қайта таныстырады.
Жуан бұған төзбей: — Қой, болды! Бұлай сөйлеудің қажеті не? Екеуміз бала жастан бірге өскен доспыз ғой. Біздің арамызда шенге табынудың не керегі бар!
Бірақ жіңішкенің бойындағы үрей мен жалбақтау тоқтамайды. Ол одан сайын құнысып, сөзін қиқаң күлкімен жалғай береді.
Суық қоштасу
Жуан қарсы уәж айтқысы келгенмен, жіңішкенің жүзіндегі шектен тыс жағымпаз «инабатты» көріп, жүрегі айниды. Ол сырт айналып, қоштасуға қолын созады.
Жіңішке оның үш саусағын ғана қысып, бүкіл кеудесімен иіле береді; «хи-хи-хи» деп қытайша қиқылдағандай күлкі шығарады. Әйелі жымияды. Нафанаил аяғын тарп еткізіп қаздиып тұра бергенде, фуражкасын түсіріп алады. Үшеуі де сүйсінгендей абыржып, сол сәттің өзінде-ақ адамдық байланыс емес, шеннің салмағы үстем болып қалғанын аңғартады.